Συχνά μιλάμε για την οικογένεια σαν να είναι μια ομάδα ανθρώπων που απλώς συγκατοικούν ή συνδέονται με συγγένεια. Η συστημική οπτική, όμως, προτείνει ότι: η οικογένεια λειτουργεί ως σύστημα, δηλαδή ως ένα σύνολο σχέσεων όπου η συμπεριφορά και η συναισθηματική κατάσταση του ενός επηρεάζουν τους άλλους, ακόμη και χωρίς να το συνειδητοποιούν.
Αυτός είναι ένας από τους βασικούς άξονες της θεωρίας οικογενειακών συστημάτων: όταν ένα άτομο αλλάζει, το σύστημα αναγκαστικά προσαρμόζεται. Μερικές φορές η προσαρμογή γίνεται ομαλά. Άλλες φορές, φέρνει τριβές, αντιδράσεις ή ακόμη και αναστάτωση. Όπως ακριβώς σε ένα ρολόι: αν αλλάξει η κίνηση ενός γραναζιού, κάτι μετακινείται σε όλο τον μηχανισμό.
Πώς η αλλαγή ενός μέλους επηρεάζει τους υπόλοιπους
Στην καθημερινότητα, το βλέπουμε συχνά. Ένα παιδί παρουσιάζει άγχος και δυσκολίες στο σχολείο, και η προσοχή στρέφεται αποκλειστικά στη συμπεριφορά του. Η συστημική ματιά, όμως, ρωτά: “τι συμβαίνει γύρω από αυτό;” Υπάρχει ένταση μεταξύ των γονιών; Ένα δύσκολο οικογενειακό γεγονός; Πίεση, κούραση, αλλαγές στη δουλειά, μια μετακόμιση; Παρότι το σύμπτωμα εμφανίζεται στο παιδί, συχνά συνδέεται με τις σχέσεις, τις εντάσεις και τις αλλαγές που υπάρχουν στο οικογενειακό πλαίσιο στο οποίο μεγαλώνει.
Και εδώ έρχεται το ενδιαφέρον: όταν ένα μέλος αρχίζει να βελτιώνεται, με υποστήριξη ή θεραπεία, οι υπόλοιποι καλούνται, άμεσα ή έμμεσα, να προσαρμοστούν. Μερικές φορές αυτό οδηγεί σε ανακούφιση. Άλλες φορές, φέρνει στην επιφάνεια παλιά μοτίβα που μέχρι τότε «κρατούσαν» την ισορροπία, ακόμη κι αν ήταν μια ισορροπία δυσλειτουργική.
Αλλάζει η οικογένεια αν δεν συμμετέχουν όλοι στη θεραπεία;
Ναι, και αυτό είναι μια από τις πιο παρεξηγημένες αλλά ισχυρές ιδέες της συστημικής σκέψης. Η αλλαγή δεν απαιτεί πάντα τη συμμετοχή όλων. Ένα μέλος που ξεκινά να επικοινωνεί πιο καθαρά, να βάζει όρια, να ρυθμίζει καλύτερα το άγχος του ή να αποσύρεται από παλιές συγκρούσεις, συχνά προκαλεί μετακινήσεις και στους άλλους. Το σύστημα ψάχνει μια νέα ισορροπία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι θα χαρούν. Τα οικογενειακά συστήματα, όπως όλα τα συστήματα, τείνουν να αντιστέκονται στην αλλαγή, ειδικά όταν αμφισβητούνται άγραφοι κανόνες («δεν μιλάμε για συναισθήματα», «μην κάνεις φασαρία», «να είμαστε πάντα καλά»). Έτσι, ένα μέλος που αλλάζει μπορεί να δεχτεί πίεση να «γυρίσει πίσω» στον παλιό ρόλο του. Αυτή η αντίδραση δεν είναι πάντα προσωπική επίθεση· συχνά είναι η προσπάθεια του συστήματος να επαναφέρει την παλιά του σταθερότητα.
Ο «φορέας αλλαγής»
Στην οικογενειακή θεραπεία, οι ειδικοί συχνά συνεργάζονται με το πιο κινητοποιημένο μέλος, εκείνο που είναι έτοιμο να κάνει βήματα. Σε κάποια θεραπευτικά πλαίσια έχει ονομαστεί εντοπισμένος ασθενής (identified patient) δηλ. το μέλος που εκδηλώνει το σύμπτωμα, όμως μια πιο λειτουργική οπτική είναι να τον δούμε ως φορέα αλλαγής: το πρόσωπο που, με την ίδια του τη δυσκολία ή τη μετακίνηση, δίνει την αφορμή να εξεταστούν οι σχέσεις και τα μοτίβα.
Γιατί αυτή η ιδέα είναι ελπιδοφόρα
Το ότι «τίποτα δεν αλλάζει μεμονωμένα» μπορεί να ακούγεται βαρύ. Σημαίνει όμως και κάτι βαθιά ενθαρρυντικό: η ανάπτυξη είναι μεταδοτική. Μια μικρή, σταθερή αλλαγή σε ένα μέλος μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για πιο υγιή επικοινωνία, περισσότερη κατανόηση και, με τον χρόνο, πιο ασφαλείς σχέσεις. Σε ένα σύστημα τόσο κοντινό όσο η οικογένεια, το προσωπικό βήμα δεν μένει ποτέ μόνο προσωπικό, γίνεται κύμα που απλώνεται.