Δεκέμβριος του 1803. Σε μια γωνιά της Ηπείρου, το Σούλι, ο τόπος που για χρόνια υπήρξε το προπύργιο της ελευθερίας, λυγίζει. Όχι από την έλλειψη ανδρείας, αλλά από την προδοσία, την πείνα και τις κακουχίες. Οι Σουλιώτες, εξαντλημένοι από την πολυετή πολιορκία του Αλή Πασά, αναγκάζονται να συνθηκολογήσουν. Η συμφωνία φαινόταν ξεκάθαρη… Θα εγκατέλειπαν τα ιερά τους χώματα με την εγγύηση ότι δεν θα ενοχληθούν. Όμως, η ιστορία έχει διδάξει πως η τυραννία δεν γνωρίζει από μπέσα.
Ο Αλή Πασάς, αθετώντας τον λόγο του, εξαπέλυσε 3.000 Τουρκαλβανούς καταδιώκοντας τις ομάδες των προσφύγων Σουλιωτών. Ενώ ο καλόγερος Σαμουήλ στο Κούγκι επέλεγε την ολοκαυτωματική ανατίναξη, προτιμώντας να γίνει στάχτη μαζί με τα ιερά κειμήλια και τους διώκτες του, μια άλλη ομάδα εγκλωβιζόταν στο όρος Ζάλογγο. Εκεί, ανάμεσα στις κοφτερές πέτρες και το χάος του γκρεμού, γράφτηκε μια από τις πιο συγκλονιστικές σελίδες της παγκόσμιας ιστορίας.
Η θυσία στο Στεφάνι
Στις 18 Δεκεμβρίου, περίπου 60 γυναίκες βρέθηκαν κυκλωμένες. Γνώριζαν καλά τι σήμαινε η αιχμαλωσία στα χέρια του Αλή Πασά. Εξευτελισμός, βιασμός και η φρίκη των σκλαβοπάζαρων. Για τη Σουλιώτισσα, η ατίμωση ήταν χειρότερη από τον θάνατο. Ανάμεσά τους υπήρχαν έγκυες, μητέρες με βρέφη στην αγκαλιά, γυναίκες που είχαν μάθει να ζουν ελεύθερες στις κορυφές των βουνών.
Στην άκρη του γκρεμού, στο σημείο Στεφάνι, πήραν την πιο σκληρή και συνάμα την πιο ηρωική απόφαση. Μία μία, έριχναν τα παιδιά τους στο κενό, μια πράξη απόγνωσης που στόχευε στη διάσωση της αθωότητάς τους από τη σκλαβιά και στη συνέχεια έπεφταν και οι ίδιες. Η παράδοση θέλει τις γυναίκες αυτές να στήνουν έναν ιδιότυπο χορό, πιασμένες χέρι-χέρι, τραγουδώντας το «Έχε γεια, καημένε κόσμε». Ο χορός αυτός δεν ήταν μια γιορτή, αλλά ένας τελετουργικός θρήνος, μια ανυποχώρητη κραυγή που έλεγε «Θάνατος ή Λευτεριά».
Ακούστε το ηχητικό ντοκουμέντο για μια Σουλιώτισσα που ήταν βρέφος όταν την έριξε η μάνα της από τον Ζάλλογγο
Ιστορική πραγματικότητα και συμβολισμός
Στις μέρες μας, η ιστορική έρευνα εξετάζει το γεγονός με την απαραίτητη κριτική ματιά. Κάποιες αναθεωρητικές απόψεις υποστηρίζουν ότι η εικόνα του κυκλικού χορού με το συγκεκριμένο τραγούδι ίσως είναι μια μεταγενέστερη καλλιτεχνική και λαογραφική προσθήκη που εξιδανίκευσε το συμβάν. Ωστόσο, η ουσία παραμένει ακλόνητη. Η ομαδική αυτοθυσία των Σουλιωτισσών στο Ζάλογγο είναι ιστορική πραγματικότητα. Ακόμη κι αν οι λεπτομέρειες του τραγουδιού αμφισβητούνται, το γεγονός της πτώσης στο βάραθρο προκειμένου να αποφευχθεί η αιχμαλωσία επιβεβαιώνεται από τις αναφορές της εποχής, όπως εκείνη του Ρώσου απεσταλμένου Μοτσενίγου προς την Αγία Πετρούπολη. Η πράξη αυτή συγκλόνισε την Ευρώπη, τροφοδότησε το κίνημα του Φιλελληνισμού και ενέπνευσε τον Λόρδο Βύρωνα και πλήθος καλλιτεχνών, μετατρέποντας τις Σουλιώτισσες σε παγκόσμια σύμβολα του ανυπότακτου πνεύματος.
Τι συμβολίζει η θυσία τους σήμερα
Η θυσία των Σουλιωτισσών είναι η συμπύκνωση του ηρωικού ήθους που δεν δέχεται συμβιβασμούς με την τυραννία.
Συμβολίζει την αυτοδιάθεση. Οι γυναίκες αυτές έγιναν κυρίαρχες του πεπρωμένου τους την ύστατη στιγμή. Σε έναν κόσμο που τις θεωρούσε «λάφυρα», εκείνες απέδειξαν ότι η ψυχή τους δεν ανήκε σε κανέναν κατακτητή.
Την ανυπότακτη θηλυκότητα. Η Σουλιώτισσα δεν ήταν μόνο η σύζυγος ή η μητέρα του πολεμιστή αλλά και πολεμίστρια. Η θυσία της αναδεικνύει μια δυναμική γυναίκα που προτάσσει την αξιοπρέπεια πάνω από την επιβίωση.
Το ιδανικό της ελευθερίας. Το Ζάλογγο θυμίζει ότι η ελευθερία δεν είναι δεδομένη, αλλά ένα αγαθό που απαιτεί διαρκή επαγρύπνηση και, ενίοτε, το μέγιστο τίμημα.
Το 1803 χαρακτηρίστηκε ως η «χρονιά της συντέλειας» για το Σούλι. Όμως, μέσα από τις στάχτες στο Κούγκι και τον κρότο των σωμάτων στο Ζάλογγο, γεννήθηκε ένας θρύλος που προετοίμασε το έδαφος για την Επανάσταση του 1821.
Σήμερα, ο Χορός του Ζαλόγγου παραμένει ένας διαχρονικός ύμνος στην αρετή. Είναι το «πουλάκι» του ηπειρώτικου μοιρολογιού που φεύγει από το Σούλι για να μεταφέρει σε όλο τον κόσμο το μήνυμα ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια είναι ψηλότερη από κάθε γκρεμό. Οι Σουλιώτισσες πέρασαν στην αθανασία, θυμίζοντάς μας ότι ο αγώνας για την ελευθερία δεν σταματά ποτέ.