Ό,τι κι αν πιστεύετε για το αλκοόλ, οφείλετε να του αναγνωρίσετε μια μοναδική ιδιότητα. Το γεγονόε ότι είναι εντυπωσιακά πολυχρηστικό. Από την εποχή που οι πρόγονοί μας ανακάλυψαν τυχαία τη ζύμωση των φρούτων, το αλκοόλ έγινε ο σταθερός μας σύντροφος στις γιορτές και στις λύπες, το εργαλείο μας για την καταπολέμηση του άγχους και το «καύσιμο» για τη δημιουργικότητα. Το χρησιμοποιούμε για να τονώσουμε την αυτοπεποίθησή μας, να διώξουμε την πλήξη ή να προκαλέσουμε έναν –έστω και μη ιδανικό– ύπνο. Ενώ οι περισσότερες ψυχοδραστικές ουσίες έχουν στοχευμένη δράση, το αλκοόλ φαίνεται να τα κάνει όλα, γεγονός που εξηγεί τη διαχρονική του κυριαρχία στην ανθρώπινη ιστορία.
Μια χημική συμφωνία στον εγκέφαλο
Σύμφωνα με τον δρα Rayyan Zafar, νευροψυχοφαρμακολόγο στο Imperial College του Λονδίνου, το αλκοόλ είναι «φαρμακολογικά πολυδύναμο». Δεν περιορίζεται στο να μας ηρεμεί, αλλά ενεργοποιεί ταυτόχρονα τους μηχανισμούς ανταμοιβής, καταστέλλει τα σήματα απειλής και απελευθερώνει ενδογενή οπιοειδή που ανακουφίζουν τον πόνο. Αν το συγκρίνουμε με άλλες ουσίες, η διαφορά είναι χαοτική καθώς η κοκαΐνη εστιάζει στη ντοπαμίνη για εγρήγορση, το MDMA στη σεροτονίνη για ενσυναίσθηση και τα οπιούχα στις ενδορφίνες για χαλάρωση. Το αλκοόλ, όμως, επηρεάζει όλα αυτά τα συστήματα μαζί, παρεμβαίνοντας επιπλέον στους δύο βασικούς ρυθμιστές του νευρικού συστήματος: το διεγερτικό γλουταμινικό και το ανασταλτικό GABA.
Μέσα σε λίγα λεπτά από την πρώτη γουλιά, η ισορροπία αρχίζει να αλλάζει. Ενισχύοντας το GABA και μειώνοντας το γλουταμινικό, το αλκοόλ αρχίζει να «απενεργοποιεί» τον μετωπιαίο φλοιό, το κέντρο της λογικής και του αυτοελέγχου. Αυτή η διαδικασία, σε συνδυασμό με την απελευθέρωση ντοπαμίνης, δημιουργεί την αρχική αίσθηση του μεθυσμού που μας κάνει πιο ομιλητικούς και κοινωνικά απελευθερωμένους. Ωστόσο, καθώς η συγκέντρωση στο αίμα αυξάνεται, η επίδραση προχωρά σε πιο πρωτόγονες περιοχές, όπως η παρεγκεφαλίδα και το εγκεφαλικό στέλεχος, επηρεάζοντας τον συντονισμό, την ομιλία και, σε ακραίες περιπτώσεις, ακόμη και τη λειτουργία της αναπνοής.
Το τίμημα της επόμενης μέρας
Το γνώριμο αίσθημα άγχους ή κατάθλιψης την επομένη ενός πάρτι δεν είναι τυχαίο, αλλά αποτέλεσμα μιας χημικής υπερδιόρθωσης. Όσο το αλκοόλ βρίσκεται στον οργανισμό, ο εγκέφαλος προσπαθεί να αντισταθμίσει την καταστολή ενισχύοντας τα συστήματα του στρες. Όταν το αλκοόλ απομακρυνθεί, αυτά τα συστήματα παραμένουν σε υψηλή ένταση, αφήνοντάς μας σε μια κατάσταση «νευρικής υπερδιέγερσης». Με την κορτιζόλη στα ύψη και τον ύπνο διαταραγμένο, ο εγκέφαλος νιώθει ταυτόχρονα εξαντλημένος και ανήσυχος.
Παράλληλα, η επιστήμη αναδεικνύει τον ρόλο του άξονα εντέρου-εγκεφάλου. Το αλκοόλ μπορεί να αυξήσει τη διαπερατότητα του εντέρου, επιτρέποντας σε βακτήρια να περάσουν στην κυκλοφορία του αίματος. Αυτό προκαλεί ήπιες φλεγμονές που επηρεάζουν άμεσα τη διάθεση και τη γνωστική μας λειτουργία, προσθέτοντας ακόμη ένα βάρος στις ήδη γνωστές επιπτώσεις στην υγεία, όπως οι ηπατικές νόσοι και ο αυξημένος κίνδυνος καρκίνου.
Από την ηθική στη συνείδηση
Τι μένει λοιπόν για εμάς που αναζητάμε την αποφόρτιση στο τέλος μιας δύσκολης ημέρας; Ο Δρ Zafar προτείνει να σταματήσουμε να κρίνουμε το αλκοόλ με ηθικούς όρους. Το αλκοόλ δεν είναι «καλό» ή «κακό», είναι απλώς βιολογικά αποτελεσματικό. Αντί να ρωτάμε αν «πρέπει» να πιούμε, είναι πιο χρήσιμο να αναρωτηθούμε για ποιον ακριβώς λόγο το κάνουμε.
Αν ο στόχος είναι η ανακούφιση από το κοινωνικό άγχος ή η αποσύνδεση από τα προβλήματα, ίσως συνειδητοποιήσουμε ότι η ποσότητα που χρειαζόμαστε είναι πολύ μικρότερη από αυτή που καταναλώνουμε – ή ότι το τίμημα της νευροχημικής αντίδρασης την επόμενη μέρα είναι πολύ υψηλό. Η σύγχρονη ζωή προσφέρει πλέον πληθώρα εναλλακτικών λύσεων, από mocktails και τεχνικές αναπνοής μέχρι μια βουτιά σε κρύο νερό. Το αλκοόλ μπορεί να είναι το πιο ευέλικτο εργαλείο αλλαγής διάθεσης στην ιστορία, αλλά σήμερα έχουμε την ελευθερία να επιλέξουμε πιο εξελιγμένα και λιγότερο επώδυνα εργαλεία για την ευεξία μας.
πηγή: Guardian