Μια υποτιμημένη περιοχή ανάμεσα στα κύτταρα του γυναικείου εγκεφάλου ίσως κρύβει το απόλυτο «κλειδί» για την κατανόηση της απώλειας μνήμης που σχετίζεται με τη μείωση των οιστρογόνων μετά την εμμηνόπαυση. Σύμφωνα με τα ευρήματα μιας νέας, πρωτοποριακής προκλινικής μελέτης από την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Northwestern των ΗΠΑ, η ρίζα του προβλήματος εντοπίζεται στον δομικό ιστό που περιβάλλει τους νευρώνες.
Σχεδόν τα δύο τρίτα των ανθρώπων που ζουν με τη νόσο Αλτσχάιμερ παγκοσμίως είναι γυναίκες, ωστόσο οι ακριβείς λόγοι για τους οποίους το γυναικείο φύλο εμφανίζει τόσο αυξημένη ευαλωτότητα παρέμεναν μέχρι σήμερα ένα επιστημονικό μυστήριο. Η διεθνής επιστημονική κοινότητα υποστήριζε ανέκαθεν ότι η κατακόρυφη πτώση των οιστρογόνων μετά την εμμηνόπαυση στερεί από τον εγκέφαλο μια φυσική ασπίδα προστασίας έναντι του νευροεκφυλισμού, όμως ο ακριβής βιολογικός μηχανισμός παρέμενε στο σκοτάδι.
Η ανακάλυψη της εξωκυττάριας θεμέλιας ουσίας
Στη νέα αυτή μελέτη, η οποία δημοσιεύθηκε στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό Aging Cell, οι ερευνητές εξέτασαν νεαρά και ηλικιωμένα ποντίκια και των δύο φύλων, απομονώνοντας τις επιδράσεις της έλλειψης οιστρογόνων. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η γήρανση, το γυναικείο φύλο και η απώλεια των οιστρογόνων συνδέονται άρρηκτα με σοβαρές διαταραχές σε μια ζωτική αλλά παραγνωρισμένη πτυχή της εγκεφαλικής αρχιτεκτονικής: την εξωκυττάρια θεμέλια ουσία (extracellular matrix – ECM).
Η ECM είναι μια σύνθετη δομική οντότητα που περιβάλλει και υποστηρίζει τα κύτταρα, εμφανίζοντας ιδιαίτερα υψηλή πυκνότητα στον ιππόκαμπο, την κατεξοχήν περιοχή του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνη για τη μνήμη και τη μάθηση. Όπως ακριβώς το κονίαμα —το τσιμέντο— γεμίζει τα κενά ανάμεσα στα τούβλα μιας οικοδομής, έτσι και η εξωκυττάρια θεμέλια ουσία καταλαμβάνει σχεδόν το 20% του συνολικού όγκου του εγκεφάλου, λειτουργώντας ως ένας ζωντανός, υποστηρικτικός σκελετός που επιτρέπει στα κύτταρα να επικοινωνούν και να λειτουργούν σωστά.
Η Δρ. Χονγκ Ζάο, καθηγήτρια έρευνας Μαιευτικής και Γυναικολογίας στη Σχολή Ιατρικής Feinberg του Πανεπιστημίου Northwestern και κύρια συγγραφέας της μελέτης, επισημαίνει ότι τα θηλυκά άτομα παρουσιάζουν μια μοναδική, επιλεκτική ευαισθησία στην απώλεια οιστρογόνων στον εγκέφαλο κατά την προχωρημένη ηλικία, γεγονός που πυροδοτεί τον κίνδυνο εκδήλωσης Αλτσχάιμερ.
Μια νέα θεραπευτική κατεύθυνση πέρα από τα αμυλοειδή
Για δεκαετίες, η νευρολογία επικεντρωνόταν αποκλειστικά στη μελέτη των ίδιων των εγκεφαλικών κυττάρων, όπως οι νευρώνες, αφήνοντας σε δεύτερη μοίρα τον ενδιάμεσο χώρο. Η μελέτη του Northwestern ανατρέπει τα δεδομένα, καθώς είναι η πρώτη παγκοσμίως που συνδέει άμεσα τα οιστρογόνα με την υγεία της ECM.
Η ανακάλυψη αυτή έρχεται σε μια κρίσιμη χρονική συγκυρία για την ιατρική έρευνα. Οι τρέχουσες θεραπείες για το Αλτσχάιμερ στοχεύουν στην απομάκρυνση των πλακών της πρωτεΐνης του βήτα-αμυλοειδούς, ωστόσο η πραγματική τους αποτελεσματικότητα στην επιβράδυνση της απώλειας μνήμης παραμένει πενιχρή ή αμφιλεγόμενη. Τα νέα ευρήματα ανοίγουν μια εντελώς διαφορετική θεραπευτική οδό, η οποία δεν θα εστιάζει στην απομάκρυνση των τοξικών πρωτεϊνών, αλλά στην αποκατάσταση και θωράκιση του ίδιου του υποστηρικτικού περιβάλλοντος του εγκεφάλου, δηλαδή της εξωκυττάριας ουσίας.
Ο Δρ. Σερντάρ Μπουλούν, πρόεδρος του Τμήματος Μαιευτικής και Γυναικολογίας του Feinberg, τονίζει ότι η μελέτη προσφέρει τα πιο ισχυρά στοιχεία που είχαμε ποτέ για τον ρόλο των οιστρογόνων στη γνωστική υγεία των γυναικών. Υπογραμμίζει μάλιστα ότι η ιατρική κοινότητα οφείλει να ευαισθητοποιηθεί άμεσα, καθώς η απώλεια της μνήμης, από τη στιγμή που θα εγκατασταθεί, είναι μια μη αναστρέψιμη διαδικασία.
Το παράδοξο της τοπικής παραγωγής και το ερώτημα των ορμονών
Για την εξαγωγή των συμπερασμάτων, οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν εξελιγμένα γενετικά μοντέλα τρωκτικών από τα οποία απουσίαζε η αρωματάση, το βασικό ένζυμο που είναι υπεύθυνο για τη σύνθεση των οιστρογόνων. Αυτό τους επέτρεψε να χαρτογραφήσουν τις αλλαγές στην έκφραση των γονιδίων σε ολόκληρο το γονιδίωμα του ιπποκάμπου.
Πριν από την εμμηνόπαυση, η κύρια πηγή οιστρογόνων είναι οι ωοθήκες. Μετά τη διακοπή της εμμήνου ρύσεως, τα επίπεδα πέφτουν δραματικά και το σώμα βασίζεται σε απειροελάχιστες ποσότητες που συντίθενται τοπικά σε άλλους ιστούς και στον ίδιο τον εγκέφαλο. Προηγούμενες έρευνες είχαν δείξει ότι οι γυναίκες που νοσούν από Αλτσχάιμερ παρουσιάζουν εξαιρετικά χαμηλότερα επίπεδα οιστρογόνων στον εγκεφαλικό ιστό σε σχέση με τις υγιείς συνομήλικές τους, μια θεωρία που η παρούσα μελέτη επιβεβαιώνει πλήρως.
Αναφορικά με το αν η Θεραπεία Ορμονικής Υποκατάστασης (HRT) μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά, η επιστημονική κοινότητα παραμένει διχασμένη, καθώς οι μέχρι τώρα κλινικές δοκιμές έχουν δώσει αντικρουόμενα αποτελέσματα. Οι αποκλίσεις αυτές αποδίδονται στην ηλικία έναρξης της θεραπείας, στο είδος των σκευασμάτων και στον σχεδιασμό των ερευνών.
Η βαθύτερη κατανόηση του πώς ακριβώς η απώλεια των οιστρογόνων αποδιοργανώνει την εξωκυττάρια θεμέλια ουσία αναμένεται να καθοδηγήσει τους επιστήμονες στη δημιουργία νέων, πιο στοχευμένων και ασφαλών ορμονικών στρατηγικών, ικανών να προλάβουν ή να ανακόψουν οριστικά την πορεία της νόσου πριν εμφανιστούν τα πρώτα συμπτώματα.