Κάθε φορά που πλησιάζουν γιορτές ή περίοδοι χαλάρωσης, το ερώτημα επιστρέφει επίμονα στο οικογενειακό τραπέζι: «Να του πάρω ένα σκάκι για να αναπτύξει τη σκέψη του ή μήπως τα video games που τόσο του αρέσουν προσφέρουν τελικά κάτι περισσότερο;». Ως γονείς, αναζητούμε πάντα το «μαγικό» εργαλείο που θα κάνει τα παιδιά μας πιο έξυπνα, όμως η επιστήμη έρχεται να ανατρέψει ορισμένους από τους πιο διαδεδομένους μύθους της εποχής μας.
Ας ξεκινήσουμε με μια παραδοχή που ίσως απογοητεύσει κάποιους, καθώς κανένα παιχνίδι δεν αυξάνει μαγικά το IQ με την απόλυτη έννοια. Ο γνωστικός επιστήμονας Φερνάν Γκομπέ, ειδικός στην ψυχολογία των επιτραπέζιων παιχνιδιών, είναι ξεκάθαρος σε αυτό το σημείο. Ακόμη και το σκάκι, που για δεκαετίες θεωρούνταν το απόλυτο σύμβολο ευφυΐας, δεν φαίνεται να «κατασκευάζει» πιο έξυπνους εγκεφάλους. Αντίθετα, φαίνεται πως συμβαίνει το αντίστροφο, αφού παιδιά με ήδη υψηλή γνωστική ικανότητα τείνουν να ελκύονται περισσότερο από τέτοιου είδους δραστηριότητες. Αυτό ωστόσο δεν καθιστά τα παιχνίδια γνωστικά άχρηστα, καθώς το όφελος μετατοπίζεται από τη γενική ευφυΐα στην ενίσχυση συγκεκριμένων δεξιοτήτων.
Οι ειδικοί εξηγούν ότι τα παιχνίδια αναπτύσσουν δεξιότητες «ειδικού πεδίου», ανάλογα με τη φύση και τους κανόνες τους. Για παράδειγμα, κλασικά παιχνίδια στρατηγικής όπως το σκάκι καλλιεργούν τις εκτελεστικές λειτουργίες του εγκεφάλου, δηλαδή την ικανότητα σχεδιασμού, τον έλεγχο των παρορμήσεων και τη λήψη αποφάσεων κάτω από πίεση. Την ίδια στιγμή, ένα παιχνίδι όπως η Monopoly μπορεί να ενισχύσει τη μαθηματική σκέψη και την κατανόηση βασικών οικονομικών εννοιών με τρόπο βιωματικό και ευχάριστο.
Εδώ όμως βρίσκεται η μεγάλη έκπληξη των τελευταίων ετών, καθώς παρά την «κακή φήμη» που συχνά τα συνοδεύει, οι έρευνες δείχνουν ότι τα video games ενδέχεται να έχουν ισχυρότερη γνωστική επίδραση από τα παραδοσιακά επιτραπέζια. Η πολυπλοκότητά τους είναι το κλειδί, καθώς ο καθηγητής Κερτ Σκουάιρ επισημαίνει ότι τα ηλεκτρονικά παιχνίδια απαιτούν ταυτόχρονη επεξεργασία πολλαπλών πληροφοριών και διαρκή προσαρμογή σε νέα δεδομένα. Ο εγκέφαλος αναγκάζεται να σκέφτεται «πλάγια», να δοκιμάζει νέες στρατηγικές σε πραγματικό χρόνο και να επιλύει προβλήματα ακαριαία, κάτι που προσφέρει μια εξαιρετικά δυναμική μορφή νοητικής άσκησης.
Διαφορετικά είδη παιχνιδιών καλλιεργούν διαφορετικές μορφές νοημοσύνης, όπως υπογραμμίζει και ο ψυχίατρος Νέιθαν Κάρολ. Συνεργατικά παιχνίδια όπως το Minecraft χτίζουν την κοινωνική νοημοσύνη και την ικανότητα εργασίας σε ομάδα, ενώ τα παιχνίδια ρόλων, μέσα από την αφήγηση και το πλούσιο κείμενο, βοηθούν σημαντικά στη βελτίωση της γλωσσικής ικανότητας. Ακόμη και τα παιχνίδια κατασκευής συμβάλλουν στη χωρική σκέψη και τη λογική, προσφέροντας στο παιδί μια ολιστική εμπειρία μάθησης.
Τα οφέλη αυτά βέβαια δεν περιορίζονται μόνο στην παιδική ηλικία, αφού η πνευματική πρόκληση του παιχνιδιού είναι εξίσου πολύτιμη και για τους μεγαλύτερους σε ηλικία, συμβάλλοντας στη διατήρηση της μνήμης και της προσοχής. Το τελικό συμπέρασμα είναι ότι το παιχνίδι δεν είναι απλώς μια ευχάριστη απασχόληση, αλλά ένα πολύτιμο εργαλείο νοητικής άσκησης. Αν και τα video games φαίνεται να έχουν ένα μικρό προβάδισμα λόγω της απαιτητικής φύσης τους, το μυστικό για τον γονέα παραμένει η ισορροπία. Το καλύτερο παιχνίδι για το παιδί σας είναι εκείνο που το προκαλεί να σκεφτεί, να προσπαθήσει ξανά και, τελικά, να μάθει πώς να εξελίσσεται διασκεδάζοντας.