Τα παιδιά είναι ακούραστες μηχανές παραγωγής ερωτήσεων. Κατά τη διάρκεια μιας τυπικής ημέρας, ένας γονιός θα κληθεί να απαντήσει σε υπαρξιακά ερωτήματα όπως: «Γιατί τα ψάρια δεν έχουν μαλλιά;», «Γιατί τα λουλούδια μαραίνονται τόσο γρήγορα;» ή το κλασικό «Γιατί πρέπει να φάω φασολάκια;». Η ανάγκη τους να κατανοήσουν τον κόσμο τα μετατρέπει σε φιλόδοξους, αλλά άκρως εξαντλητικούς συνομιλητές.
Μόνο που στα σύγχρονα νοικοκυριά, το βάρος αυτό δεν πέφτει πλέον αποκλειστικά στις δικές μας πλάτες. Τα παιδιά μας έχουν βρει έναν νέο, κολλητό φίλο που δεν κουράζεται ποτέ, την Alexa, τη Siri και κάθε άλλη ψηφιακή διεπαφή. Της ζητούν να παίξει το ίδιο παιδικό τραγούδι για 45η φορά, να τα βοηθήσει με τα μαθηματικά ή απλά να τους πει ένα κρύο αστείο.
Αυτές οι αλληλεπιδράσεις έγιναν πια ρουτίνα. Αλλά, ως γονείς, οφείλουμε να αναρωτηθούμε (μετά από έναν καφέ, με την ησυχία μας): Μήπως αυτή η ψηφιακή συγκατοίκηση αλλάζει τον τρόπο που επικοινωνούν τα παιδιά μας;
Το να μάθει ένα παιδί να μιλάει δεν ήταν ποτέ απλώς ζήτημα αποστήθισης λέξεων. Η γλώσσα κατακτάται μέσα από τις ανθρώπινες σχέσεις, το συναίσθημα και κυρίως το δράμα της καθημερινότητας. Μαθαίνεις να περιμένεις τη σειρά σου, να ερμηνεύεις τη σιωπή, να καταλαβαίνεις πότε η μαμά είναι έτοιμη να εκραγεί επειδή το δωμάτιο είναι βομβαρδισμένο. Μαθαίνεις ότι οι συνομιλίες έχουν διακοπές, παρεξηγήσεις και διορθώσεις.
Η τεχνητή νοημοσύνη, όμως, δεν σκέφτεται έτσι. Έχει σχεδιαστεί για αστραπιαίες απαντήσεις και διαθέτει άπειρη, σχεδόν εκνευριστική υπομονή. Δεν θα σου πει ποτέ «φτάνει με το Baby Shark, πονάνε τα αυτιά μου». Κι αυτό αλλάζει όλο το παιχνίδι.
Σε πολλά σπίτια παρατηρείται ένα νέο, αστείο φαινόμενο. Τα παιδιά (αλλά και εμείς, ας μην κρυβόμαστε) προσαρμόζουν τη φωνή τους σε στυλ «ρομπότ» για να τα καταλάβει η συσκευή. Χρησιμοποιούν μια αυστηρά λειτουργική γλώσσα, γεμάτη κοφτές, στρατιωτικές εντολές:
- «Παίξε κινούμενα σχέδια»
- «Άνοιξε το YouTube»
- «Πες μου ένα αστείο»
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα παιδιά μας μετατρέπονται ξαφνικά σε μικρούς δικτάτορες χωρίς ενσυναίσθηση, αλλά σίγουρα επηρεάζει τις προσδοκίες τους. Οι άνθρωποι είναι αργοί, μπερδεύονται και θέλουν ευγένεια. Τα chatbots είναι γρήγορα, υπακούουν τυφλά και, αν χρειαστεί, επιστρατεύουν μια ψεύτικη «τεχνητή ενσυναίσθηση» για να μας χαϊδέψουν τα αυτιά.
Το μεγάλο debate: Πρέπει τελικά να διδάσκουμε στα παιδιά να λένε «παρακαλώ» και «ευχαριστώ» στην Alexa;
Προφανώς το ηχείο δεν έχει αισθήματα για να πληγωθεί. Το κάνουμε όμως για τα παιδιά μας. Για να μην ξεχάσουν ότι στον πραγματικό κόσμο, όταν ζητάς κάτι σαν λοχίας, το μόνο που θα καταφέρεις είναι να εισπράξεις μια μεγαλοπρεπή άρνηση.
Για να είμαστε δίκαιοι, η AI προσφέρει και τεράστιες ανάσες. Τα παιδιά αισθάνονται απόλυτα ελεύθερα να κάνουν τις πιο χαζές ή περίεργες ερωτήσεις χωρίς τον φόβο της κριτικής. Η Alexa θα επαναλάβει την ίδια εξήγηση για το πώς δημιουργούνται οι μαύρες τρύπες 150 φορές, χωρίς να αναστενάξει, χωρίς να κοιτάξει το ρολόι της και χωρίς να πει «ρώτα τον πατέρα σου». Είναι ένας ασφαλής χώρος για δοκιμές και λάθη.
Εδώ κρύβεται η παγίδα. Τα σημερινά συστήματα παράγουν απαντήσεις τόσο πειστικές, που είναι πανεύκολο για ένα παιδί (και για πολλούς ενήλικες) να τους αποδώσει ανθρώπινες ιδιότητες.
Όμως, οι μηχανές δεν έχουν εμπειρίες, δεν έχουν συναισθήματα και δεν κατανοούν το πλαίσιο. Ένας γονιός καταλαβαίνει αμέσως αν η ερώτηση «μαμά, γιατί σκοτεινιάζει;» κρύβει περιέργεια, φόβο για το σκοτάδι ή απλά μια δικαιολογία για να καθυστερήσει ο ύπνος. Αυτή η ανθρώπινη διάσταση, το βλέμμα, ο τόνος, η αγκαλιά δεν αντιγράφεται σε κώδικα.
Όταν ένα παιδί μεγαλώνει περιτριγυρισμένο από συσκευές που ικανοποιούν κάθε του αίτημα στο δευτερόλεπτο, συνηθίζει στην εύκολη και γρήγορη πληροφορία. Εδώ έρχεται ο δικός μας ρόλος.
Το να ζητάει το παιδί βοήθεια από την Alexa δεν θα καταστρέψει τη γλωσσική του ανάπτυξη. Αρκεί να είμαστε εκεί για να του θυμίζουμε το προφανές ότι μιλάει με μια μηχανή, όχι με άνθρωπο. Μια καλή ιδέα: Μπείτε στο παιχνίδι! Παίξτε μαζί τους στην πλατφόρμα, ρωτήστε μαζί την Alexa, δείξτε τους με χιούμορ τα λάθη της. Δημιουργήστε έναν δεσμό περίεργης εξερεύνησης.
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ένας φανταστικός βοηθός, αλλά δεν πρόκειται ποτέ να αντικαταστήσει τη ζεστασιά μιας πραγματικής, μπερδεμένης, γεμάτης γέλια και διακοπές ανθρώπινης συζήτησης. Στο κάτω-κάτω, η Alexa μπορεί να ξέρει γιατί τα ψάρια δεν έχουν μαλλιά, αλλά δεν ξέρει πώς να δίνει αγκαλιές.