Για δεκαετίες επικράτησε η αντίληψη ότι όσο περισσότερο επαινούμε ένα παιδί, τόσο μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση αποκτά. Ωστόσο, ολοένα περισσότερες επιστημονικές μελέτες αμφισβητούν αυτή την άποψη, δείχνοντας ότι η αδιάκοπη επιβράβευση δεν οδηγεί απαραίτητα σε ψυχικά πιο δυνατούς ενήλικες. Αντίθετα, η ισορροπημένη αναγνώριση της προσπάθειας, σε συνδυασμό με τη σταθερή συναισθηματική παρουσία των γονιών, φαίνεται να αποτελεί πιο ασφαλή δρόμο για την ανάπτυξη υγιούς αυτοεκτίμησης και ανθεκτικότητας.
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι οι οικογένειες που δεν χειροκροτούσαν κάθε μικρή επιτυχία ή δεν επιβράβευαν διαρκώς τα παιδιά τους δεν ήταν κατ’ ανάγκη αυστηρές ή συναισθηματικά απόμακρες. Σε πολλές περιπτώσεις ακολουθούσαν, ίσως και ασυνείδητα, έναν τρόπο ανατροφής που σήμερα επιβεβαιώνεται από την επιστήμη: η πραγματική αυτοπεποίθηση χτίζεται όταν το παιδί μαθαίνει να αναγνωρίζει την αξία του από μέσα προς τα έξω και όχι μόνο μέσα από την αποδοχή των άλλων.
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα στον συγκεκριμένο τομέα προέρχεται από έρευνα του ψυχολόγου Eddie Brummelman, η οποία δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). Παρακολουθώντας 565 παιδιά και τους γονείς τους σε τέσσερις διαφορετικές χρονικές περιόδους, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η υπερβολική εξιδανίκευση των παιδιών και οι αδιάκριτοι έπαινοι μπορούν να ευνοήσουν την ανάπτυξη ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών ήδη από την παιδική ηλικία.
Όταν ο έπαινος γίνεται ανάγκη
Οι ψυχολόγοι εξηγούν ότι η συνεχής χρήση εκφράσεων όπως «είσαι ο καλύτερος», «είσαι μοναδικός» ή «ό,τι κάνεις είναι τέλειο» μπορεί να οδηγήσει το παιδί στο να συνδέσει την προσωπική του αξία αποκλειστικά με την εξωτερική επιβράβευση.
Με την πάροδο του χρόνου, η αυτοεκτίμησή του εξαρτάται όλο και περισσότερο από την αναγνώριση των άλλων. Έτσι, όταν ο έπαινος απουσιάζει, η σιωπή μπορεί να εκληφθεί ως απόρριψη ή αποτυχία. Το μοτίβο αυτό συχνά ακολουθεί το άτομο και στην ενήλικη ζωή, οδηγώντας σε συνεχή αναζήτηση επιβεβαίωσης στον εργασιακό χώρο, στις προσωπικές σχέσεις ή ακόμη και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ακόμη πιο ενδιαφέρον ήταν το συμπέρασμα δεύτερης έρευνας του Brummelman, που δημοσιεύθηκε το 2014 στο Psychological Science. Οι υπερβολικοί έπαινοι φαίνεται να επηρεάζουν περισσότερο τα παιδιά με ήδη χαμηλή αυτοεκτίμηση. Αντί να ενισχύεται η αυτοπεποίθησή τους, αποφεύγουν τις δύσκολες προκλήσεις, φοβούμενα ότι δεν θα ανταποκριθούν στην εικόνα του «εξαιρετικού» παιδιού που τους έχουν αποδώσει.
Παρόμοια εικόνα προκύπτει και από μετα-ανάλυση 85 επιστημονικών μελετών, η οποία παρουσιάστηκε στο Scientific American. Σύμφωνα με τους ερευνητές, η υπερβολική και αδιάκριτη θετική ενίσχυση συγκαταλέγεται στους παράγοντες που εξετάζονται για την αυξανόμενη εμφάνιση ναρκισσιστικών χαρακτηριστικών σε νεαρούς ενήλικες στις δυτικές κοινωνίες.
Οι συνέπειες στην ενήλικη ζωή
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι η συνεχής ανάγκη για επιβράβευση μπορεί να συνοδεύει το άτομο για πολλά χρόνια. Ανάμεσα στις συνηθέστερες συνέπειες περιλαμβάνονται:
- εξάρτηση από την εξωτερική αποδοχή πριν από σημαντικές αποφάσεις,
- δυσκολία διαχείρισης της εποικοδομητικής κριτικής,
- μείωση της εσωτερικής παρακίνησης,
- εύθραυστη αυτοπεποίθηση που καταρρέει εύκολα μετά από μια αποτυχία.
Η αξία της ήρεμης καθημερινότητας
Οι ψυχολόγοι τονίζουν ότι η απουσία συνεχών επαίνων δεν σημαίνει έλλειψη αγάπης ή ενδιαφέροντος. Αντίθετα, πολλές οικογένειες πρόσφεραν στα παιδιά τους ένα πολύτιμο αίσθημα ασφάλειας μέσα από τη σταθερή παρουσία και την καθημερινή συνύπαρξη, χωρίς να αξιολογούν κάθε πράξη ή κάθε επιτυχία.
Η λεγόμενη «άνετη σιωπή» γύρω από το οικογενειακό τραπέζι επιτρέπει στα παιδιά να αισθάνονται αποδεκτά χωρίς να χρειάζονται διαρκή χειροκροτήματα. Έρευνες για τους οικογενειακούς δεσμούς δείχνουν ότι οι πιο ισχυρές αναμνήσεις δεν δημιουργούνται από έναν μεμονωμένο έπαινο, αλλά από τη σταθερή παρουσία των γονιών στις μικρές καθημερινές στιγμές.
Έπαινος στην προσπάθεια, όχι στην ταμπέλα
Ιδιαίτερα σημαντικά είναι και τα ευρήματα της ψυχολόγου του Πανεπιστημίου Στάνφορντ Κάρολ Ντουέκ. Μέσα από πειράματα με περίπου 400 μαθητές διαπίστωσε ότι ο τρόπος με τον οποίο επαινούνται τα παιδιά επηρεάζει άμεσα τη στάση τους απέναντι στις δυσκολίες.
Τα παιδιά που άκουγαν διαρκώς ότι είναι «πολύ έξυπνα» ανέπτυξαν αυτό που η ίδια ονόμασε «σταθερή νοοτροπία» (fixed mindset), αποφεύγοντας τις απαιτητικές δοκιμασίες από φόβο μήπως αποτύχουν.
Αντίθετα, όσα επιβραβεύονταν για την επιμονή, την προσπάθεια και τη συνέπειά τους ανέπτυξαν «νοοτροπία ανάπτυξης» (growth mindset), συνέχισαν να προσπαθούν περισσότερο και αντιμετώπιζαν τα λάθη ως ευκαιρίες μάθησης.
Το κλειδί βρίσκεται στην ισορροπία
Η Θεωρία της Αυτοκαθορισμού των Edward Deci και Richard Ryan υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι αποκτούν μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα όταν τα κίνητρά τους προέρχονται από εσωτερική ικανοποίηση και όχι αποκλειστικά από εξωτερικές ανταμοιβές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς πρέπει να σταματήσουν να επαινούν τα παιδιά τους. Οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι ούτε η υπερβολική επιβράβευση ούτε η πλήρης απουσία αναγνώρισης αποτελούν υγιείς επιλογές. Ο ειλικρινής, συγκεκριμένος και αναλογικός έπαινος, σε συνδυασμό με σταθερή αγάπη, παρουσία και αποδοχή, φαίνεται πως είναι εκείνος που βοηθά περισσότερο τα παιδιά να εξελιχθούν σε ενήλικες με ουσιαστική αυτοπεποίθηση και ψυχική ανθεκτικότητα.