Τον κώδωνα του κινδύνου για τη νέα, ανησυχητική μορφή που λαμβάνει στις μέρες μας η καπνιστική συνήθεια κρούουν οι επιστήμονες, επισημαίνοντας ότι η νικοτίνη επιστρέφει δυναμικά στη ζωή των νέων μέσα από εναλλακτικά προϊόντα. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά του Καπνίσματος, η Ζένια Σαριδάκη, παθολόγος-ογκολόγος και μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής του Δικτύου W4O Hellas, υπογραμμίζει με νόημα ότι το κάπνισμα δυστυχώς δεν ανήκει στο παρελθόν, αλλά μετουσιώνεται, μεταμορφώνεται και παραμένει εξίσου επικίνδυνο.
Τα τελευταία χρόνια η κοινωνία έμαθε να αναγνωρίζει τους κινδύνους του συμβατικού τσιγάρου. Οι επιπτώσεις του στην υγεία είναι πλέον τεκμηριωμένες και αδιαμφισβήτητες, καθώς έχει συνδεθεί άμεσα με σοβαρά καρδιαγγειακά νοσήματα και πολλούς τύπους καρκίνου. Σήμερα όμως, η πρόκληση γίνεται πολύ πιο σύνθετη. Η καπνιστική συνήθεια δεν εμφανίζεται πια με τη μορφή του κλασικού τσιγάρου, αλλά μεταμφιέζεται σε ηλεκτρονικά τσιγάρα, προϊόντα ατμίσματος και συσκευές θερμαινόμενου καπνού νέας γενιάς. Με ελκυστικές γεύσεις, έντονα χρώματα και ψηφιακή αισθητική, η νικοτίνη προσεγγίζει τους νέους με ένα πρόσωπο λιγότερο «καπνιστικό» και περισσότερο τεχνολογικό, κάνοντας το προϊόν πιο μοντέρνο, κοινωνικά αποδεκτό και, ακριβώς γι’ αυτό, πολύ πιο ύπουλο.
Η ψευδαίσθηση του ακίνδυνου και η ραγδαία αύξηση στους εφήβους
Για την πλειοψηφία των εφήβων, η πρώτη επαφή με τη νικοτίνη δεν γίνεται πλέον μέσω του παραδοσιακού καπνού. Ξεκινά ως δοκιμή, ως περιέργεια, ως εικόνα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή ως μια συνήθεια της παρέας που μοιάζει ακίνδυνη ή cool. Πριν ακόμη γίνει συνειδητή επιλογή, το άτμισμα έχει ήδη κανονικοποιηθεί στη συνείδησή τους.
Τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, τα οποία αξιοποιεί η νέα καμπάνια της W4O Hellas, αποκαλύπτουν ότι το άτμισμα αυξάνεται ραγδαία στους εφήβους σε ολόκληρη την Ευρώπη, αλλά και στην Ελλάδα. Διεθνώς, το 16% των παιδιών μέχρι 13 ετών έχει ήδη δοκιμάσει ηλεκτρονικό τσιγάρο, ενώ σχεδόν το 80% εκτίθεται συστηματικά σε σχετικές διαφημίσεις. Στην Ελλάδα, πάνω από ένας στους δύο μαθητές δηλώνει ότι έχει πειραματιστεί με ηλεκτρονικό τσιγάρο, ενώ ένας στους τρεις εφήβους πιστεύει λανθασμένα ότι είναι λιγότερο βλαβερό από το συμβατικό. Την ίδια στιγμή, οι έφηβοι που ατμίζουν αντιμετωπίζουν τριπλάσιο κίνδυνο να περάσουν αργότερα στο κανονικό κάπνισμα.
Η επιστημονική κοινότητα ξεκαθαρίζει ότι το κρίσιμο μήνυμα δεν είναι αν το ένα προϊόν είναι καλύτερο από το άλλο. Το πραγματικό διακύβευμα είναι ότι κανένα παιδί και κανένας έφηβος δεν χρειάζεται να ξεκινήσει μια σχέση εξάρτησης με τη νικοτίνη, σε οποιαδήποτε μορφή.
Οι κρυφοί κίνδυνοι για τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο
Η νικοτίνη είναι μια ουσία εξαιρετικά εθιστική. Στην ευαίσθητη περίοδο της εφηβείας, η έκθεση σε αυτήν είναι ιδιαίτερα ανησυχητική, καθώς ο ανθρώπινος εγκέφαλος βρίσκεται ακόμη σε φάση ανάπτυξης. Η χρήση της μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη μνήμη, τη συγκέντρωση, τη συμπεριφορά και την ικανότητα λήψης αποφάσεων, δημιουργώντας από πολύ νωρίς τις βάσεις για μια μόνιμη εξάρτηση.
Το άτμισμα, ακόμη και όταν παρουσιάζεται ως μια «καθαρή» εναλλακτική, κάθε άλλο παρά ακίνδυνο είναι. Το εισπνεόμενο αερόλυμα περιέχει δεκάδες χημικές, εν δυνάμει τοξικές ουσίες, ανάμεσα στις οποίες βαρέα μέταλλα, αλδεΰδες, πτητικές οργανικές ενώσεις και πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες. Οι ενώσεις αυτές έχουν συσχετιστεί ιατρικά με χρόνιες φλεγμονές, ερεθισμούς και σοβαρές βλάβες τόσο στο αναπνευστικό όσο και στο καρδιαγγειακό σύστημα, ενώ ορισμένες από αυτές είναι αποδεδειγμένα καρκινογόνες.
Ένα πρόβλημα που ξεπερνά τα όρια της Ιατρικής
Το ζήτημα πλέον δεν είναι μόνο ιατρικό, αλλά βαθιά κοινωνικό, πολιτισμικό και ψηφιακό. Η βιομηχανία γύρω από τα νέα προϊόντα νικοτίνης επιστρατεύει δημοφιλείς influencers, στοχευμένες καμπάνιες στα social media και ελκυστικές συσκευασίες που απευθύνονται απευθείας στα νεανικά κοινά. Με αυτόν τον τρόπο, η εξάρτηση δεν παρουσιάζεται ως πρόβλημα, αλλά ως στυλ, ως ένα απαραίτητο αξεσουάρ και ως ένας εύκολος τρόπος για να ανήκει κανείς στο σύνολο της παρέας.
Απέναντι σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, το πανελλήνιο επιστημονικό δίκτυο W4O Hellas αποφάσισε να αναλάβει ενεργό δράση. Το δίκτυο ιδρύθηκε το 2014 από πέντε διακεκριμένες γυναίκες παθολόγους-ογκολόγους με στόχο την πρόληψη, την ενημέρωση και τη σύνδεση της επιστήμης με την κοινωνία, έχοντας ήδη προσφέρει σημαντικό έργο, όπως δωρεάν προγράμματα γενετικού ελέγχου σε εκατοντάδες ασθενείς και παρεμβάσεις σε απομακρυσμένες κοινότητες.
Η ευθύνη των γιατρών που είναι και μητέρες
Η απόφαση των μελών της Συντονιστικής Επιτροπής —της Ελένης Γαλάνη, της Έλενας Λινάρδου, της Ζένιας Σαριδάκη, της Αθηνάς Χριστοπούλου και της Αμάντας Ψυρρή— να ασχοληθούν δυναμικά με το άτμισμα των νέων πηγάζει από μια βαθιά ανθρώπινη και επιστημονική ανάγκη. Ως ογκολόγοι, βλέπουν καθημερινά στην κλινική πράξη τις τραγικές συνέπειες μιας εξάρτησης που ξεκίνησε «αθώα» στα νεανικά χρόνια και μετατράπηκε σε απειλή για τη ζωή.
Ως γιατροί, αλλά και ως μητέρες, δηλώνουν ότι δεν μπορούν να παραμένουν απλοί θεατές, καθώς πίσω από τους αριθμούς κρύβονται παιδιά και οικογένειες. Στόχος τους δεν είναι να κουνήσουν το δάχτυλο ή να τρομοκρατήσουν τους νέους, αλλά να τους εξοπλίσουν με γνώση και αυτοπεποίθηση, ώστε να πουν «όχι» πριν η δοκιμή γίνει συνήθεια και η συνήθεια εγκατασταθεί ως ασθένεια. Για τη W4O Hellas, η πρόληψη σημαίνει παρέμβαση πριν από τη βλάβη και προστασία της νέας γενιάς πριν χρειαστεί να περάσει την πόρτα του ογκολογικού ιατρείου.
Η νέα anti-vaping καμπάνια του δικτύου δημιουργήθηκε ακριβώς για να μιλήσει στη γλώσσα των εφήβων και να αποδομήσει τη δήθεν cool εικόνα του ατμίσματος. Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο προς τους γονείς, τους εκπαιδευτικούς και την πολιτεία: Η νικοτίνη δεν είναι μόδα, το άτμισμα δεν είναι αθώο και η νέα γενιά δεν πρέπει να γίνει η επόμενη γενιά καρκινοπαθών. Η πραγματική ελευθερία και η αυτοπεποίθηση δεν χτίζονται μέσα από μια συσκευή, αλλά βρίσκονται στη δύναμη να απορρίπτεις ό,τι σε βλάπτει.