Ένα ζεστό ανοιξιάτικο βράδυ του 2012, ο Xi Jinping, τότε αντιπρόεδρος της Κίνας, συνάντησε τον Bill Gates στο Πεκίνο. Καθώς οι δύο άνδρες έβγαιναν από την αίθουσα συσκέψεων, η συζήτηση στράφηκε στο κάπνισμα – μια τεράστια πρόκληση για μια χώρα που καταναλώνει σχεδόν τα μισά τσιγάρα του πλανήτη.
Ο Xi, πρώην καπνιστής ο ίδιος, εξομολογήθηκε ότι ένιωθε πολύ καλύτερα από τότε που το είχε κόψει και χαρακτήρισε τη χρήση καπνού ως ένα σοβαρό πρόβλημα για την Κίνα, όπως θυμάται ο Dr. Ray Yip, τότε επικεφαλής του Ιδρύματος Gates στην Κίνα. Ο Xi, ο οποίος θα αναλάμβανε την προεδρία της χώρας την επόμενη χρονιά, υποσχέθηκε τότε ότι «θα έκανε κάτι για τον καπνό».
Λίγες ημέρες αργότερα, ο Bill Gates εμφανίστηκε σε μια αντικαπνιστική εκδήλωση μαζί με την Peng Liyuan, τη σύζυγο του Κινέζου ηγέτη και διάσημη τραγουδίστρια, φορώντας κόκκινα μπλουζάκια με αντικαπνιστικά συνθήματα.
Ωστόσο, 14 χρόνια μετά, και ενώ ο Xi Jinping έχει εξελιχθεί στον πιο κυρίαρχο ηγέτη της Κίνας εδώ και δεκαετίες, το Πεκίνο έχει σημειώσει ελάχιστη πρόοδο. Ενώ οι πωλήσεις τσιγάρων μειώνονται σε μεγάλο μέρος του κόσμου, η Κίνα κινείται προς την ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση.
Η Κίνα εναντίον του υπόλοιπου κόσμου
Σύμφωνα με έκθεση μη κυβερνητικής οργάνωσης που ιδρύθηκε από πρώην αξιωματούχους του Κινεζικού Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (CDC):
- Η κατανάλωση τσιγάρων στην Κίνα αυξήθηκε κατά 39% από το 2003 έως το 2023, την ίδια ώρα που στον υπόλοιπο κόσμο μειώθηκε κατά 26%.
- Τα 2,4 τρισεκατομμύρια τσιγάρα που πωλούνται ετήσια στην Κίνα αντιπροσωπεύουν σχεδόν το μισό της παγκόσμιας κατανάλωσης.
- Το τσιγάρο παραμένει εξαιρετικά φθηνό: Ένα πακέτο κοστίζει κατά μέσο όρο περίπου 3 δολάρια, δηλαδή το ένα τρίτο της τιμής του στις ΗΠΑ.
Αν και το ποσοστό των καπνιστών μειώνεται ελαφρώς επειδή καπνίζουν λιγότεροι νέοι, οι συνολικές πωλήσεις αυξάνονται σταθερά.
Ένα κρατικό μονοπώλιο με προϋπολογισμό… άμυνας
Η αποτυχία περιορισμού του καπνίσματος οφείλεται στην τεράστια επιρροή της Κρατικής Υπηρεσίας Μονοπωλίου Καπνού της Κίνας, η οποία λειτουργεί ταυτόχρονα ως ρυθμιστική αρχή αλλά και ως ιδιοκτήτης της China National Tobacco Corporation — της εταιρείας που ελέγχει πλήρως την εγχώρια αγορά.
Το 2025, ο κολοσσός αυτός απέφερε στο κινεζικό κράτος περίπου 244 δισεκατομμύρια δολάρια σε κέρδη και φόρους. Το ποσό αυτό αντιστοιχεί στο 7% των συνολικών εσόδων της κεντρικής κυβέρνησης και ισούται σχεδόν με τα επίσημα ετήσια έξοδα της Κίνας για την εθνική της άμυνα.
Καθώς η οικονομική ανάπτυξη της Κίνας επιβραδύνεται και η κρίση στην αγορά ακινήτων στερεί από τις τοπικές κυβερνήσεις τα έσοδα από τις πωλήσεις γης, τα χρήματα του καπνού έχουν γίνει πιο απαραίτητα από ποτέ. Μάλιστα, η υπηρεσία καπνού χρηματοδοτεί άμεσα τις στρατηγικές προτεραιότητες του Xi Jinping.
- Πέρυσι, διοχέτευσε πάνω από 1 δισεκατομμύριο δολάρια σε μία από τις μεγαλύτερες τράπεζες της Κίνας για τη θωράκιση του χρηματοπιστωτικού συστήματος.
- Αποτελεί έναν από τους κύριους χρηματοδότες του εθνικού επενδυτικού ταμείου μικροτσίπ και ημιαγωγών, ύψους 100 δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Αυτή η οικονομική ισχύς μεταφράζεται σε απόλυτη πολιτική επιρροή. Όταν το 2017 υπήρξε μια πολυετής πίεση για την επιβολή εθνικής απαγόρευσης του καπνίσματος σε εσωτερικούς χώρους, το Μονοπώλιο Καπνού μπλόκαρε το νομοσχέδιο. Μετέφερε την ευθύνη στις τοπικές κυβερνήσεις, όπου η εφαρμογή του νόμου είναι από χαλαρή έως ανύπαρκτη.
Το τσιγάρο ως «σωσίβιο» των τοπικών προϋπολογισμών
Η εξάρτηση από τον καπνό έγινε ακόμη πιο έντονη μετά την πανδημία, όταν οι τοπικοί προϋπολογισμοί εξαντλήθηκαν από το τεράστιο κόστος των μαζικών self-test και των lockdown.
Σύμφωνα με μελέτη της Zheng Rong, καθηγήτριας στο Πανεπιστήμιο Διεθνών Επιχειρήσεων και Οικονομικών του Πεκίνου, περίπου το 50% των εσόδων από κάθε τσιγάρο που πωλείται καταλήγει στα κρατικά ταμεία.
Στις μεγάλες καπνοπαραγωγικές περιοχές, η κατάσταση είναι οριακή:
- Στην Κουνμίνγκ (πρωτεύουσα της επαρχίας Γιουνάν), οι φόροι καπνού κάλυπταν πάνω από το μισό προϋπολογισμό της πόλης το 2024.
- Στην Τσανγκντέ (επαρχία Χουνάν), οι ίδιοι φόροι αντιπροσώπευαν το 20% των φορολογικών εσόδων το 2022.
Όταν η διεύθυνση υγείας της πόλης Σινιού πρότεινε να κηρυχθούν ορισμένοι δημόσιοι χώροι «άκαπνοι» (εξαιρώντας μάλιστα τα εστιατόρια και τα μπαρ), το τοπικό γραφείο καπνού προσπάθησε να περιορίσει τον όρο «άκαπνα σχολεία» μόνο στα δημοτικά και τα γυμνάσια, αφήνοντας έξω τα πανεπιστήμια. Η προσπάθειά τους απέτυχε μόνο μετά από τη δημόσια κατακραυγή στα social media.
Η νέα γενιά παίρνει την κατάσταση στα χέρια της
Καθώς οι κυβερνητικές προσπάθειες έχουν βαλτώσει, οι νέοι στην Κίνα –και κυρίως οι γυναίκες– οργανώνουν τις δικές τους εκστρατείες.
Η Alva Zhang, μια 23χρονη influencer, δημιούργησε ομάδες στο WeChat ενθαρρύνοντας τους ακολούθους της να αντιμετωπίζουν ανοιχτά τους καπνιστές σε δημόσιους χώρους και να υποβάλλουν καταγγελίες. «Επειδή υπάρχουν μόνο κάποιες χαλαρές ρυθμίσεις χωρίς σχεδόν καμία ποινή, εγώ και πολλοί άλλοι νιώθουμε μόνο θυμό και απόγνωση», αναφέρει.
Παράλληλα, μια γυναίκα stand-up κωμικός κέρδισε την εθνική προσοχή και τα εύσημα από υγειονομικές υπηρεσίες, σατιρίζοντας τη γαϊδουριά των καπνιστών που αδιαφορούν για τους γύρω τους.
Γιατί σταμάτησε η αντικαπνιστική εκστρατεία;
Στην αρχή της θητείας του, ο Xi Jinping έδειχνε αποφασισμένος. Το 2013, εξέδωσε οδηγία που απαγόρευε στους αξιωματούχους να καπνίζουν σε δημόσιους χώρους ή επίσημες εκδηλώσεις. Το 2015, η Κίνα αύξησε τους φόρους στα καπνικά προϊόντα, ανεβάζοντας τις τιμές κατά 10%.
Έκτοτε, όμως, η δυναμική χάθηκε. Ήταν η ίδια περίοδος που η Πρώτη Κυρία, Peng Liyuan, σταμάτησε να εμφανίζεται δημόσια σε αντικαπνιστικές καμπάνιες.
Οι ειδικοί επισημαίνουν δύο βασικούς λόγους για αυτή τη στροφή:
- Η καταστολή των ξένων ΜΚΟ: Από το 2015, η Κίνα περιόρισε δραματικά τη δράση των ξένων οργανώσεων, οι οποίες αποτελούσαν την κύρια πηγή χρηματοδότησης των αντικαπνιστικών εκστρατειών.
- Η οικονομική επιβράδυνση: Σύμφωνα με τον Matthew Kohrman, καθηγητή του Πανεπιστημίου Stanford, η οικονομική αβεβαιότητα ώθησε περισσότερους ανθρώπους στη νικοτίνη ως ένα «ισχυρό ρυθμιστή της διάθεσης», την ώρα που η χαλαρή αστυνόμευση διευκολύνει την κατανάλωση σε δημόσιους χώρους.
Η Κίνα διατηρεί ακόμα τον επίσημο στόχο να μειώσει το ποσοστό των καπνιστών στο 20% έως το 2030 (από 23% που είναι σήμερα). Ωστόσο, ο Wu Xiangtian, στέλεχος της Εθνικής Επιτροπής Υγείας, παραδέχθηκε με αφοπλιστική ειλικρίνεια τη δυσκολία του εγχειρήματος:
«Για να είμαι απόλυτα ειλικρινής, η πίεση που δεχόμαστε είναι απλώς τεράστια».
πηγή: New York Times