Μπορεί να είμαστε περισσότερο «συνδεδεμένοι» από ποτέ, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι αισθανόμαστε και λιγότερο μόνοι. Η χρόνια μοναξιά δεν επηρεάζει μόνο τη διάθεσή μας. Έρευνες τη συνδέουν με αλλαγές στη γνωστική λειτουργία και δείχνουν πόσο σημαντική παραμένει η ουσιαστική ανθρώπινη επαφή.
Ένα τηλεφώνημα σε έναν φίλο. Ένας καφές με κάποιον που αγαπάμε. Μια κουβέντα με έναν συνάδελφο. Μια συνάντηση χωρίς να κοιτάμε κάθε λίγα λεπτά την οθόνη του κινητού μας.
Μοιάζουν με μικρές, συνηθισμένες στιγμές της καθημερινότητας. Για τον εγκέφαλό μας, όμως, η κοινωνική επαφή κάθε άλλο παρά ασήμαντη είναι.
Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του κοινωνικό ον και ο εγκέφαλός μας έχει εξελιχθεί μέσα σε ένα περιβάλλον διαρκούς αλληλεπίδρασης με τους άλλους. Επικοινωνούμε, παρατηρούμε εκφράσεις, ερμηνεύουμε τον τόνο της φωνής, ανακαλούμε πληροφορίες και αναμνήσεις, απαντάμε και προσαρμόζουμε τη συμπεριφορά μας.
Κι όμως, μέσα σε έναν κόσμο όπου μπορούμε να επικοινωνήσουμε με κάποιον μέσα σε δευτερόλεπτα, η μοναξιά παραμένει ένα σημαντικό ζήτημα.
Μοναξιά και κοινωνική απομόνωση δεν είναι ακριβώς το ίδιο
Όταν μιλάμε για μοναξιά, δεν εννοούμε απαραίτητα ότι κάποιος ζει μόνος ή ότι δεν έχει ανθρώπους γύρω του.
Μπορεί κάποιος να περνά αρκετό χρόνο μόνος και να αισθάνεται καλά. Και αντίστροφα, μπορεί να βρίσκεται καθημερινά ανάμεσα σε δεκάδες ανθρώπους και παρ’ όλα αυτά να αισθάνεται βαθιά μόνος.
Η μοναξιά αφορά περισσότερο το πώς βιώνουμε τις σχέσεις μας και κατά πόσο αισθανόμαστε ότι έχουμε την ανθρώπινη σύνδεση που χρειαζόμαστε.
Η κοινωνική απομόνωση, από την άλλη, περιγράφει περισσότερο την αντικειμενική έλλειψη κοινωνικών επαφών.
Και οι δύο καταστάσεις, όταν επιμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα, έχουν απασχολήσει ιδιαίτερα την επιστημονική κοινότητα τα τελευταία χρόνια.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν η μοναξιά γίνεται χρόνια;
Η μοναξιά δεν είναι ασθένεια. Όταν όμως γίνεται χρόνια, έχει συσχετιστεί σε μελέτες με επιπτώσεις τόσο στην ψυχική όσο και στη σωματική υγεία.
Η παρατεταμένη κοινωνική απομόνωση και η μοναξιά έχουν συνδεθεί, μεταξύ άλλων, με αυξημένο στρες, προβλήματα ύπνου, κατάθλιψη και με μεγαλύτερο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης σε μεγαλύτερες ηλικίες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όποιος αισθάνεται μόνος θα παρουσιάσει προβλήματα μνήμης ή άνοια. Οι επιστήμονες μιλούν για συσχετίσεις και αυξημένο κίνδυνο, όχι για μια απλή σχέση αιτίας και αποτελέσματος.
Και αυτή είναι μια σημαντική διάκριση.
Γιατί ακόμη και μια κουβέντα «γυμνάζει» τον εγκέφαλο
Σκεφτείτε τι συμβαίνει όταν καθόμαστε απέναντι από έναν φίλο και συζητάμε.
Ακούμε τι μας λέει. Παρατηρούμε την έκφρασή του. Καταλαβαίνουμε αν αστειεύεται ή αν κάτι τον ενοχλεί. Αναζητούμε στη μνήμη μας μια πληροφορία. Επιλέγουμε τις σωστές λέξεις για να απαντήσουμε. Θυμόμαστε κάτι που μας είχε πει την προηγούμενη εβδομάδα.
Όλα αυτά συμβαίνουν σχεδόν ταυτόχρονα.
Μια απλή κοινωνική αλληλεπίδραση μπορεί επομένως να ενεργοποιεί πολλές διαφορετικές γνωστικές λειτουργίες: προσοχή, μνήμη, γλώσσα, συναισθηματική επεξεργασία και λήψη αποφάσεων.
Δεν χρειάζεται να λύνουμε σταυρόλεξα για να χρησιμοποιούμε το μυαλό μας. Μερικές φορές μια πραγματική συζήτηση είναι από μόνη της μια σύνθετη νοητική δραστηριότητα.
Η ανθρώπινη επαφή και το στρες
Υπάρχει και μία ακόμη πλευρά.
Οι θετικές κοινωνικές σχέσεις μπορούν να λειτουργήσουν υποστηρικτικά απέναντι στο στρες. Το γέλιο, η οικειότητα, η αίσθηση ότι κάποιος μας ακούει και ότι ανήκουμε κάπου συνδέονται με βιολογικούς μηχανισμούς που συμμετέχουν στη ρύθμιση του στρες και της συναισθηματικής μας κατάστασης.
Δεν είναι λοιπόν μόνο το πόσους ανθρώπους έχουμε γύρω μας.
Σημασία έχει και η ποιότητα των σχέσεών μας: αν νιώθουμε ασφάλεια, εγγύτητα, αποδοχή και ότι υπάρχει κάποιος στον οποίο μπορούμε πραγματικά να μιλήσουμε.
Τι είναι το «γνωστικό απόθεμα»;
Ένας όρος που χρησιμοποιείται συχνά όταν μιλάμε για την υγεία του εγκεφάλου είναι το γνωστικό απόθεμα.
Με απλά λόγια, είναι η ικανότητα του εγκεφάλου να αντεπεξέρχεται καλύτερα στις αλλαγές που μπορεί να εμφανιστούν με την ηλικία ή εξαιτίας μιας νόσου.
Η εκπαίδευση, η πνευματική δραστηριότητα, η άσκηση και η κοινωνική συμμετοχή είναι μεταξύ των παραγόντων που έχουν συσχετιστεί με τη διατήρηση της γνωστικής λειτουργίας στη διάρκεια της ζωής.
Γι’ αυτό η κοινωνικότητα δεν αφορά μόνο το αν περνάμε όμορφα. Αποτελεί ένα από τα πολλά κομμάτια ενός τρόπου ζωής που μπορεί να υποστηρίζει την υγεία του εγκεφάλου καθώς μεγαλώνουμε.
Δεν χρειάζεται να αποκτήσουμε ξαφνικά τεράστιο κοινωνικό κύκλο
Το καλό είναι ότι η ανθρώπινη σύνδεση δεν μετριέται σε εκατοντάδες φίλους.
Μπορεί να ξεκινήσει από πολύ μικρά πράγματα: να τηλεφωνήσουμε αντί να στείλουμε ακόμη ένα emoji, να κανονίσουμε έναν καφέ που αναβάλλουμε εδώ και μήνες, να περπατήσουμε με έναν φίλο, να συμμετάσχουμε σε μια ομάδα ή έναν σύλλογο, να ξεκινήσουμε μια δραστηριότητα που μας φέρνει σε επαφή με άλλους ανθρώπους ή να προσφέρουμε εθελοντικά τον χρόνο μας.
Και ίσως αξίζει πού και πού να αφήσουμε το κινητό στην άκρη όταν κάποιος κάθεται απέναντί μας.
Γιατί άλλο πράγμα είναι να ανταλλάσσουμε μηνύματα όλη την ημέρα και άλλο να αισθανόμαστε ότι επικοινωνούμε πραγματικά.
Ένας καφές μπορεί να είναι κάτι περισσότερο από ένας καφές
Με αφορμή σχετική ενημέρωση του Ανοιχτού Λαϊκού Πανεπιστημίου, αξίζει να θυμηθούμε κάτι πολύ απλό: η ανθρώπινη επαφή δεν είναι πολυτέλεια ούτε απλώς ένας ευχάριστος τρόπος να περνάμε τον ελεύθερο χρόνο μας.
Οι σχέσεις αποτελούν μέρος της ψυχικής, συναισθηματικής αλλά και γνωστικής μας ζωής.
Δεν χρειάζονται θεαματικές αλλαγές. Μπορεί να είναι ένας κυριακάτικος καφές, μια βόλτα, ένα τηλεφώνημα ή μια κουβέντα που θα κρατήσει λίγο περισσότερο απ’ όσο είχαμε προγραμματίσει.
Σε μια εποχή που μας επιτρέπει να είμαστε διαρκώς online, ίσως ένα από τα πιο σημαντικά πράγματα που μπορούμε να κάνουμε είναι πολύ πιο απλό:
να παραμένουμε πραγματικά συνδεδεμένοι με τους ανθρώπους μας.