Ένα κορίτσι στην εφηβεία μπορεί να θυμώσει επειδή αισθάνθηκε αδικημένο, επειδή απογοητεύτηκε από μια φίλη, επειδή πιέζεται στο σχολείο ή επειδή νιώθει ότι κανείς δεν το καταλαβαίνει. Μπορεί να κλείσει απότομα την πόρτα του δωματίου του, να υψώσει τη φωνή ή να πει λόγια που λίγο αργότερα θα μετανιώσει.
Οι έντονες αντιδράσεις αναστατώνουν εύλογα τους γονείς. Πολλές φορές, όμως, εστιάζουμε τόσο πολύ στη συμπεριφορά, ώστε ξεχνάμε να αναρωτηθούμε τι προσπαθεί να εκφράσει το παιδί.
Ο θυμός δεν είναι από μόνος του το πρόβλημα. Είναι ένα φυσιολογικό συναίσθημα και συχνά λειτουργεί σαν προειδοποιητικό σήμα: κάτι πονάει, κάτι μοιάζει άδικο ή κάποιο όριο έχει παραβιαστεί. Αυτό που χρειάζεται καθοδήγηση είναι ο τρόπος με τον οποίο εκδηλώνεται.
Γιατί τα κορίτσια δυσκολεύονται να εκφράσουν τον θυμό τους;
Από μικρή ηλικία, πολλά κορίτσια μαθαίνουν ότι πρέπει να είναι ήρεμα, ευγενικά, συνεργάσιμα και χαμογελαστά. Η λύπη, ο φόβος και η ανησυχία γίνονται συνήθως πιο εύκολα αποδεκτά. Ο θυμός, αντίθετα, μπορεί να αντιμετωπίζεται ως υπερβολή, αγένεια ή «κακή συμπεριφορά».
Έτσι, ένα κορίτσι μπορεί να μάθει να καταπιέζει όσα αισθάνεται, για να μην απογοητεύσει τους άλλους ή για να μη χαρακτηριστεί δύσκολο και απότομο. Ο θυμός του, όμως, δεν εξαφανίζεται. Είναι πιθανό να μετατραπεί σε κλάμα, απόσυρση, σωματικές ενοχλήσεις, αυτοκριτική ή ξαφνικά ξεσπάσματα στο σπίτι.
Τα κορίτσια χρειάζονται το ίδιο δικαίωμα με όλους τους ανθρώπους να εκφράζουν ολόκληρο το φάσμα των συναισθημάτων τους. Χρειάζονται, επίσης, να μάθουν ότι μπορούν να είναι θυμωμένα και συγχρόνως να παραμένουν ευγενικά, σαφή και σταθερά.
Το σπίτι γίνεται συχνά ο χώρος του ξεσπάσματος
Πολλά κορίτσια προσπαθούν όλη την ημέρα να διατηρήσουν τον έλεγχο. Συγκρατούν την ένταση στο σχολείο, στις παρέες ή στις εξωσχολικές δραστηριότητες και ξεσπούν όταν επιστρέφουν στο σπίτι.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς πρέπει να δέχονται προσβολές, φωνές ή επιθετικότητα. Μπορεί, όμως, να σημαίνει ότι το παιδί αισθάνεται στο σπίτι αρκετή ασφάλεια ώστε να αφήσει να φανεί όλη η πίεση που κουβαλούσε.
Η σκέψη αυτή δεν κάνει απαραίτητα το ξέσπασμα λιγότερο κουραστικό, αλλά μπορεί να βοηθήσει τον γονιό να μην το αντιμετωπίσει ως προσωπική επίθεση. Πίσω από μια έντονη αντίδραση ίσως υπάρχει ένα κορίτσι που χρειάζεται πρώτα να ηρεμήσει και ύστερα να ακουστεί.
Αποδεχτείτε το συναίσθημα, όχι την προσβλητική συμπεριφορά
Ο πιο χρήσιμος διαχωρισμός είναι απλός: κάθε συναίσθημα είναι αποδεκτό, αλλά δεν είναι αποδεκτός κάθε τρόπος έκφρασής του.
Όταν η κόρη σας ξεπεράσει τα όρια, μπορείτε να της πείτε ήρεμα:
«Καταλαβαίνω ότι είσαι πολύ θυμωμένη, αλλά δεν μπορείς να μου μιλάς με αυτόν τον τρόπο».
Ή:
«Έχεις δικαίωμα να διαφωνείς μαζί μου. Θα σε ακούσω, όταν μπορέσουμε να μιλήσουμε χωρίς προσβολές».
Με αυτόν τον τρόπο δεν απορρίπτετε το συναίσθημά της, αλλά ξεκαθαρίζετε ποια συμπεριφορά δεν θα δεχτείτε. Η σταθερή και ήρεμη στάση βοηθά περισσότερο από μια αντιπαράθεση στην οποία όλοι υψώνουν τη φωνή.
Μην απαιτείτε να λυθεί το θέμα πάνω στην ένταση
Τη στιγμή ενός ξεσπάσματος, ο έφηβος δεν είναι πάντα σε θέση να ακούσει συμβουλές, να δει τα πράγματα ψύχραιμα ή να αναλάβει την ευθύνη των λόγων του. Αν η συζήτηση συνεχιστεί με ένταση, είναι πιθανό να ειπωθούν ακόμη πιο σκληρά πράγματα.
Δώστε λίγο χρόνο, χωρίς να εγκαταλείψετε το θέμα. Μπορείτε να πείτε:
«Θα σταματήσουμε τώρα και θα το συζητήσουμε όταν ηρεμήσουμε και οι δύο».
Το διάλειμμα δεν αποτελεί αδιαφορία ούτε αποφυγή. Είναι ένας τρόπος να προστατεύσετε τη σχέση και να δείξετε στο παιδί ότι η διαχείριση των συναισθημάτων περιλαμβάνει και την ικανότητα να κάνουμε ένα βήμα πίσω.
Ακούστε πριν προτείνετε λύσεις
Όταν ένα κορίτσι μοιράζεται κάτι που το θυμώνει, ο γονιός συχνά βιάζεται να εξηγήσει τι πρέπει να κάνει. Εκείνο, όμως, μπορεί να χρειάζεται απλώς κάποιον που θα το ακούσει χωρίς να το κρίνει ή να υποβαθμίσει αυτό που συνέβη.
Αντί να αρχίσετε αμέσως τις συμβουλές, ρωτήστε:
«Θέλεις απλώς να σε ακούσω ή θέλεις να βρούμε μαζί μια λύση;»
Η ερώτηση αυτή δείχνει σεβασμό και βοηθά το παιδί να αναγνωρίσει τι χρειάζεται εκείνη τη στιγμή. Παράλληλα, μειώνει την πιθανότητα να αισθανθεί ότι ο γονιός προσπαθεί να ελέγξει ή να ακυρώσει το συναίσθημά του.
Βοηθήστε το να δώσει όνομα σε αυτό που αισθάνεται
Ο θυμός δεν εμφανίζεται πάντα μόνος του. Πίσω του μπορεί να κρύβεται απογοήτευση, ντροπή, ζήλια, μοναξιά, φόβος απόρριψης ή αίσθημα αδικίας.
Όταν η ένταση έχει υποχωρήσει, μπορείτε να βοηθήσετε την κόρη σας να αναρωτηθεί:
- Τι ακριβώς συνέβη;
- Ποιο σημείο την πείραξε περισσότερο;
- Ένιωσε ότι την αγνόησαν, την αδίκησαν ή την απέρριψαν;
- Τι θα ήθελε να είχε πει διαφορετικά;
- Τι θα τη βοηθούσε την επόμενη φορά;
Στόχος δεν είναι να αναλύσετε υπερβολικά κάθε αντίδραση. Είναι να βοηθήσετε το παιδί να συνδέσει το ξέσπασμα με την πραγματική του αιτία. Όσο καλύτερα κατανοεί τι αισθάνεται, τόσο ευκολότερα θα μπορεί να το εκφράζει με λόγια.
Διδάξτε υγιείς τρόπους έκφρασης του θυμού
Η διαχείριση του θυμού δεν σημαίνει καταπίεση. Σημαίνει ότι το κορίτσι μαθαίνει να επιλέγει έναν τρόπο έκφρασης που δεν βλάπτει το ίδιο ή τους άλλους.
Μπορείτε να το ενθαρρύνετε:
- να ζητά λίγο χρόνο πριν απαντήσει,
- να γράφει όσα αισθάνεται,
- να μιλά σε έναν άνθρωπο που εμπιστεύεται,
- να περπατά ή να ασκείται,
- να χρησιμοποιεί καθαρές φράσεις, όπως «θύμωσα όταν…» ή «δεν μου άρεσε αυτό που συνέβη»,
- να θέτει όρια χωρίς προσβολές ή απειλές,
- να επιστρέφει στη συζήτηση όταν έχει ηρεμήσει.
Οι δεξιότητες αυτές δεν κατακτώνται σε μία ημέρα. Χτίζονται σταδιακά, μέσα από επανάληψη, καθοδήγηση και το παράδειγμα των ενηλίκων.
Δείξτε της πώς διαχειρίζεστε τον δικό σας θυμό
Οι έφηβοι παρατηρούν τον τρόπο με τον οποίο οι γονείς αντιμετωπίζουν τα δύσκολα συναισθήματά τους. Αν ένας ενήλικας φωνάζει κάθε φορά που εκνευρίζεται, δύσκολα μπορεί να απαιτεί από το παιδί να παραμένει πάντοτε ψύχραιμο.
Μπορείτε να λειτουργήσετε ως παράδειγμα λέγοντας:
«Είμαι πολύ θυμωμένη αυτή τη στιγμή και χρειάζομαι λίγο χρόνο πριν συνεχίσουμε».
Με αυτή την απλή φράση δείχνετε ότι ο θυμός μπορεί να αναγνωριστεί και να εκφραστεί χωρίς να οδηγήσει σε επίθεση. Δείχνετε, επίσης, ότι η παύση δεν είναι αδυναμία αλλά μια μορφή αυτοελέγχου.
Μετά το ξέσπασμα έρχεται η επανόρθωση
Το να αποδεχόμαστε τον θυμό ενός παιδιού δεν σημαίνει ότι αγνοούμε τις συνέπειες των πράξεών του. Αν είπε κάτι σκληρό, κατέστρεψε ένα αντικείμενο ή πλήγωσε κάποιον, χρειάζεται να αναλάβει την ευθύνη.
Η συζήτηση, όμως, είναι πιο αποτελεσματική όταν γίνεται μετά την εκτόνωση. Τότε μπορείτε να εξετάσετε μαζί:
- τι συνέβη,
- ποιο όριο παραβιάστηκε,
- πώς μπορεί να επανορθώσει,
- τι θα μπορούσε να κάνει διαφορετικά στο μέλλον.
Η επανόρθωση διδάσκει περισσότερα από μια τιμωρία που επιβάλλεται αποκλειστικά για να πονέσει ή να φοβίσει το παιδί.
Πότε χρειάζεται η βοήθεια ειδικού
Οι εκρήξεις θυμού μπορεί να αποτελούν μέρος της εφηβείας. Χρειάζεται, όμως, να ζητήσετε τη βοήθεια επαγγελματία ψυχικής υγείας όταν ο θυμός είναι συνεχής ή ανεξέλεγκτος και επηρεάζει σοβαρά την καθημερινότητα του παιδιού.
Αναζητήστε υποστήριξη εάν παρατηρείτε:
- έντονη και επίμονη θλίψη ή άγχος,
- σημαντική απομόνωση από φίλους και οικογένεια,
- συχνές εκρήξεις που δεν μπορούν να περιοριστούν,
- επιθετικότητα προς ανθρώπους ή ζώα,
- καταστροφή αντικειμένων,
- απότομες αλλαγές στον ύπνο, στην όρεξη ή στη σχολική επίδοση,
- αυτοτραυματισμούς ή αναφορές στην αυτοκτονία,
- συμπεριφορές που θέτουν την ίδια ή άλλους σε κίνδυνο.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, το παιδί δεν χρειάζεται απλώς αυστηρότερη πειθαρχία. Χρειάζεται κατανόηση, αξιολόγηση και την κατάλληλη θεραπευτική υποστήριξη.
Τα κορίτσια έχουν δικαίωμα να θυμώνουν
Ο στόχος δεν είναι να μάθουμε στα κορίτσια να καταπίνουν την ενόχληση, να χαμογελούν όταν πληγώνονται ή να παραμένουν σιωπηλά για να μη δυσαρεστήσουν τους άλλους.
Στόχος είναι να μπορούν να αναγνωρίζουν τον θυμό τους, να καταλαβαίνουν τι προσπαθεί να τους πει και να τον εκφράζουν με τρόπο καθαρό, σταθερό και ασφαλή.
Ένα κορίτσι που μπορεί να πει «αυτό με θύμωσε», «αισθάνθηκα αδικημένη» ή «δεν δέχομαι να μου συμπεριφέρεσαι έτσι» αποκτά μια πολύτιμη δεξιότητα για όλες τις μελλοντικές σχέσεις του.
Και ένας γονιός που ακούει το συναίσθημα, διατηρεί την ψυχραιμία του και θέτει σαφή όρια, προσφέρει στο παιδί του κάτι εξίσου σημαντικό: έναν ασφαλή χώρο για να μάθει να εκφράζει τη δύναμή του χωρίς να φοβάται τον ίδιο του τον θυμό.
Με αφορμή το βιβλίο «Η συναισθηματική ζωή των εφήβων» της ψυχολόγου Lisa Damour.