Ο ύπνος δεν είναι ποτέ κάτι στατικό αφού μοιάζει περισσότερο με έναν κινούμενο στόχο που μεταβάλλεται διακριτικά όσο αλλάζει και η ζωή μας. Ως νεογέννητοι περνούσαμε σχεδόν όλη τη μέρα στον ύπνο, μεγαλώνοντας κοιμόμασταν λιγότερο, στην εφηβεία αρχίσαμε να ξενυχτάμε, ενώ αργότερα, με τα χρόνια, ο ύπνος έρχεται όλο και νωρίτερα. Πρόκειται για μια φυσική διαδρομή, με αυξομειώσεις στις ανάγκες ξεκούρασης ανάλογα με την ηλικία. Πόσο ύπνο χρειάζεται λοιπόν το σώμα μας σε κάθε στάδιο και γιατί οι ανάγκες αυτές αλλάζουν τόσο συχνά;
Νεογέννητα και μωρά
Τα βρέφη από μηδέν έως τριών μηνών κοιμούνται περίπου 14 έως 17 ώρες μέσα στο 24ωρο — κάτι που συνδέεται και με τη μετάβασή τους από τα τρία τρίμηνα στο προστατευμένο σκοτάδι της μήτρας στον εξωτερικό κόσμο. Στη μήτρα, μεγάλο μέρος του χρόνου περνά μέσα στον ύπνο και ο λόγος παραμένει ίδιος πριν και μετά τη γέννηση, η ραγδαία ανάπτυξη.
Μέσα στον πρώτο χρόνο ζωής, τα μωρά τριπλασιάζουν το βάρος τους και είναι κατά τη διάρκεια του ύπνου —ιδίως στον βαθύ ύπνο αργών κυμάτων— που η αυξητική ορμόνη δρα πιο έντονα. Όμως η ανάπτυξη δεν περιορίζεται στο σώμα.
«Δημιουργούνται συνεχώς νέες νευρικές συνδέσεις», εξηγεί ο Δρ Yi Cai, διευθυντής χειρουργικής ύπνου στο Ιατρικό Κέντρο Irving του Πανεπιστημίου Columbia, «και λαμβάνει χώρα τεράστιος όγκος νέας μάθησης. Τα πάντα είναι πρωτόγνωρα και αυτό καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τις ανάγκες ύπνου σε αυτή την ηλικία».
Από τους τέσσερις έως τους 12 μήνες, ο συνολικός ύπνος μειώνεται ελαφρά, στις 12 έως 16 ώρες. Όχι επειδή μειώνεται η ανάπτυξη, αλλά επειδή, όπως σημειώνει ο Cai, αρχίζουν να διαμορφώνονται οι κιρκαδικοί ρυθμοί, συνδέοντας σταδιακά το βρέφος με τον φυσικό κύκλο ημέρας και νύχτας.
Νήπια και παιδιά προσχολικής ηλικίας
Στην ηλικία του ενός έως δύο ετών, οι ανάγκες ύπνου περιορίζονται στις 11 έως 14 ώρες, ενώ από τα τρία έως τα πέντε έτη μειώνονται περαιτέρω, στις 10 έως 13 ώρες. Ο ρυθμός ανάπτυξης γίνεται πιο ήπιος καθώς τα παιδιά αφήνουν πίσω τους τη βρεφική ηλικία.
Ταυτόχρονα, μεταβάλλονται και οι γνωστικές απαιτήσεις. Ο ύπνος λειτουργεί ως ο χώρος όπου η μάθηση «τακτοποιείται» και εδραιώνεται. Στους πρώτους μήνες και στα πρώτα ένα με δύο χρόνια της ζωής, απορροφώνται οι πιο βασικές έννοιες. «Σε τόσο μικρή ηλικία, η μάθηση είναι θεμελιώδης», λέει ο Joshua Tal, ψυχολόγος ύπνου και υγείας στη Νέα Υόρκη. «Μαθαίνεις ποιοι είναι οι άνθρωποι γύρω σου και πώς λειτουργεί η γλώσσα».
Μέχρι περίπου τους 18 μήνες, ο ημερήσιος ύπνος περιορίζεται συνήθως σε μία φορά, διάρκειας μίας έως τριών ωρών. Στα παιδιά τριών έως πέντε ετών, ο μεσημεριανός ύπνος μπορεί να παραμένει χρήσιμος, ιδιαίτερα επειδή η ζωηρή φαντασία τους συχνά γεννά νυχτερινούς φόβους — τέρατα κάτω από το κρεβάτι ή σκιές στην ντουλάπα — που διαταράσσουν τη νύχτα. Δεν υπάρχουν, ωστόσο, αυστηροί κανόνες και οι διαφορές από παιδί σε παιδί είναι μεγάλες.
«Κάποια παιδιά εγκαταλείπουν τον ύπνο νωρίτερα, επειδή επηρεάζει τον βραδινό τους κύκλο», σημειώνει ο Tal. «Άλλα έχουν έναν απόλυτα σταθερό ρυθμό».
Παιδιά και έφηβοι
Τα παιδιά έξι έως 12 ετών διατηρούν παρόμοια μοτίβα με εκείνα της προσχολικής ηλικίας, με τις ανάγκες ύπνου να μειώνονται ελαφρώς, στις εννέα έως 12 ώρες τη νύχτα, ενώ ο ημερήσιος ύπνος συνήθως εξαφανίζεται. Με την εφηβεία, όμως, έρχεται μια ουσιαστική μετατόπιση. Οι έφηβοι 13 έως 18 ετών χρειάζονται περίπου οκτώ έως δέκα ώρες ύπνου, αλλά το ρολόι αλλάζει καθώς ο ύπνος ξεκινά αργότερα και το ξύπνημα μετατίθεται προς το πρωί. Δεν είναι τυχαίο που πολλοί γονείς βλέπουν το παιδί που ξυπνούσε νωρίς τα Σαββατοκύριακα να κοιμάται πλέον μέχρι αργά. Όπως εξηγεί ο Cai, η μελατονίνη —η ορμόνη του ύπνου— εκκρίνεται πλέον αργότερα το βράδυ, αλλάζοντας φυσικά τον ρυθμό.