Το πρώτο κουδούνι χτύπησε και οι σχολικές αυλές γέμισαν με παιδικές φωνές. Τα παιδιά καλούνται να αφήσουν πίσω τους την ανεμελιά και τους ρυθμούς του καλοκαιριού και να προσαρμοστούν στη σχολική συνθήκη όπου υπάρχουν απαιτήσεις, κανόνες και διαφορετικές ρουτίνες.
Τα περισσότερα παιδιά θα εκφράσουν κάποιου είδους δυσφορία ή τη λεγόμενη «βαρεμάρα» σε σχέση με την έναρξη του σχολείου. Κάποια μπορεί να δείχνουν χαμένα ή αποπροσανατολισμένα. Επίσης, κάποια άλλα μπορεί να δείχνουν πολύ χαλαρά τις πρώτες μέρες και να δυσφορήσουν μετά από κάποιο διάστημα.
Το κάθε παιδί θα διαχειριστεί αυτή τη μετάβαση ανάλογα με τον βαθμό ωριμότητας, την προσωπικότητά του, τη σχέση με τον/την εκπαιδευτικό, το κλίμα της τάξης και τις σχέσεις μέσα στην οικογένεια. Επίσης, ο χρόνος που θα χρειαστεί για να προσαρμοστεί είναι ανάλογος των παραπάνω και διαφέρει ανάμεσα στα παιδιά.
Τα περισσότερα παιδιά, λοιπόν, καταφέρνουν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της σχολικής ζωής και να προσαρμοστούν σε αυτό το διαφορετικό κοινωνικό περιβάλλον. Μέσα σε αυτή την πορεία μπορεί να εμφανίσουν άρνηση για το σχολείο, είτε επικαλούμενα σωματικά συμπτώματα είτε εκδηλώνοντας δυσφορία, συχνά ξεκινώντας από την προηγούμενη μέρα και με περισσότερη ένταση κατά τη διάρκεια της πρωινής ετοιμασίας. Εν τέλει βέβαια καταφέρνουν να πάνε και να παραμείνουν στο σχολείο και μάλιστα πιθανότατα περνώντας καλά μέσα στη μέρα.
Ωστόσο υπάρχουν παιδιά που δεν εμφανίζουν μία περιστασιακή απροθυμία στο να πάνε στο σχολείο, ούτε απλές διαμαρτυρίες προς τους γονείς οι οποίες σύντομα κάμπτονται. Υπάρχουν παιδιά που βιώνουν πολύ έντονη ψυχική δυσφορία και εκφράζουν επίμονη άρνηση ως προς τη σχολική τους φοίτηση, καθώς διακατέχονται από έντονο φόβο. Αυτό ονομάζεται σχολική άρνηση ή σχολική φοβία και πρόκειται για μία διαφορετική κατάσταση από αυτή της περιστασιακής σχολικής άρνησης, καθώς χαρακτηρίζεται από συστηματικότητα και κυκλικότητα των συμπτωμάτων.
Το παιδί που φοβάται να πάει στο σχολείο δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν θέλει να πάει στο σχολείο, αλλά ακινητοποιείται από τον έντονο φόβο με αποτέλεσμα να μην μπορεί να το καταφέρει. Αυτή η άρνηση μπορεί να συνοδεύεται από σωματικά συμπτώματα (πόνος στην κοιλιά ή το κεφάλι, ναυτία, εμετός κτλ.) αλλά και συμπεριφορικές ή συναισθηματικές εκδηλώσεις (ξεσπάσματα θυμού, δυσκολία στον ύπνο, προσκόλληση στους γονείς κτλ.). Για τα περισσότερα παιδιά διάφορες καταστάσεις που σχετίζονται με το σχολείο μπορεί να αποτελούν πηγές άγχους (αν θα φτάσουν στην ώρα τους, τι βαθμό θα πάρουν στο τεστ κτλ), ωστόσο στην περίπτωση της σχολικής άρνησης/φοβίας οι αντιδράσεις του παιδιού είναι δυσανάλογα έντονες σε σχέση με την αρχική κατάσταση που δημιούργησε το άγχος. Επίσης, πολλές φορές αυτή η φοβία μπορεί να είναι γενικευμένη και το παιδί να μην είναι σε θέση να περιγράψει συγκεκριμένα τι είναι αυτό που το αγχώνει/φοβίζει.
Η σχολική άρνηση/φοβία μπορεί να σχετίζεται με κάποιο πολύ δυσάρεστο γεγονός που βίωσε το παιδί στο σχολείο ή με μία διαχρονικά δυσφορική κατάσταση που ζει στο σχολικό περιβάλλον. Για παράδειγμα η δυσκολία του να βρει φίλους, μαθησιακά προβλήματα που δεν έχουν φροντιστεί, φόβος για αποτυχία στα μαθήματα, περιστατικά εκφοβισμού κτλ. Ωστόσο σε πολλές περιπτώσεις μπορεί να συνδέεται άμεσα με το άγχος αποχωρισμού από την οικογένειά του και τη δυσκολία του να αφήσει το σπίτι του και όχι τόσο με κάτι που συμβαίνει στο σχολείο.
Συχνά πίσω από τη σχολική φοβία κρύβεται η αγωνία του παιδιού για το αν θα είναι καλά τα μέλη της οικογένειάς του όσο εκείνο θα λείπει και μήπως τους συμβεί κάτι κακό. Επίσης, αν έχει συμβεί στην οικογένεια κάποιο αγχογόνο γεγονός, μία σοβαρή αλλαγή ή για κάποιο λόγο επικρατεί αβεβαιότητα μπορεί το παιδί να εμφανίσει σχολική φοβία.
Τα παιδιά έχουν πολύ ευαίσθητες κεραίες ως προς την αστάθεια και την ανασφάλεια που μπορεί να νιώσουν μέσα στο οικογενειακό κλίμα και η παραμονή τους στο σπίτι μπορεί να εκφράζει την ανάγκη τους να νιώσουν σιγουριά και ότι τίποτα δεν θα αλλάξει κατά την απουσία τους. Επιπλέον, αν οι γονείς βιώνουν ασυνείδητα άγχος για την απουσία του παιδιού τους κατά τη διάρκεια του σχολείου και το αντιμετωπίζουν υπερπροστατευτικά, τότε αυτό μπορεί να ενισχύσει τη σχολική άρνηση/φοβία και επί της ουσίας να βάλει φρένο στην ομαλή προσαρμογή του.
Μία τέτοια συνθήκη μπορεί να φέρει τους γονείς σε μεγάλη αμηχανία και δυσκολία στο πώς πρέπει να την χειριστούν. Είναι πολύ σημαντικό να προσπαθήσουν να ερμηνεύσουν την άρνηση του παιδιού και να είναι σε ανοιχτή επικοινωνία με το σχολείο, ώστε να διερευνήσουν ποιες είναι οι πιθανές συνθήκες που το απομακρύνουν από αυτό.
Επιπλέον, στις περιπτώσεις που το παιδί αρνείται συστηματικά να πάει στο σχολείο και αυτή η άρνηση υπερβαίνει τις προσπάθειες των γονέων και των εκπαιδευτικών, τότε είναι σημαντικό να απευθυνθούν όσο πιο άμεσα γίνεται σε ειδικό ψυχικής υγείας, ώστε να μην εδραιωθεί αυτή η δυσκολία.
Μέσω της συμβουλευτικής και της ψυχοθεραπείας θα βοηθηθούν στο πώς μπορούν να προσεγγίσουν το παιδί τους και να κατανοήσουν τα ασυνείδητα οικογενειακά δυναμικά που μπορεί να οδηγούν σε αυτή την αναστολή της εξέλιξής του.
Ας μην ξεχνάμε ότι τα παιδιά έχουν ανάγκη να νιώθουν σταθερότητα στο οικογενειακό τους πλαίσιο, το οποίο θα αποτελεί την ασφαλή τους βάση ώστε να μπορούν απελευθερωμένα να πετάξουν και να επιστρέψουν πίσω για να «ξεκουραστούν».