Το να πιάσεις τον εαυτό σου να κάνει scroll χωρίς σταματημό δεν είναι πλέον σπάνιο. Για πολλούς, είναι μια καθημερινή εμπειρία, σχεδόν αυτόματη. Αλλά τι σημαίνει αυτό; Είναι απλώς μια συνήθεια ή κάτι πιο κοντά σε εθισμό;
Η συζήτηση έχει φουντώσει, ειδικά μετά από πρόσφατες νομικές υποθέσεις που κατηγορούν πλατφόρμες ότι σχεδιάζονται ώστε να μας «κρατούν μέσα». Και πράγματι, υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν ότι η υπερβολική χρήση μπορεί να επηρεάζει τη διάθεση, τη συγκέντρωση και τις σχέσεις μας. Κάποιοι άνθρωποι περιγράφουν ότι χάνουν τον έλεγχο, όπως συμβαίνει και σε άλλες εξαρτητικές συμπεριφορές.
Όμως η επιστήμη κρατά ακόμη αποστάσεις. Οι περισσότερες έρευνες δείχνουν συσχέτιση, όχι αιτία. Δηλαδή, δεν ξέρουμε αν τα social media δημιουργούν το πρόβλημα ή αν άνθρωποι που ήδη δυσκολεύονται ψυχολογικά στρέφονται πιο έντονα σε αυτά. Και αυτό αλλάζει τελείως τον τρόπο που το κατανοούμε.
Επιπλέον, δεν είναι όλες οι μορφές χρήσης ίδιες. Το να μιλάς με φίλους, να εκφράζεσαι ή να βρίσκεις κοινότητες μπορεί να λειτουργεί υποστηρικτικά, ακόμη και προστατευτικά. Αντίθετα, η παθητική κατανάλωση περιεχομένου, το ατελείωτο scroll και η σύγκριση με τους άλλους συνδέονται πιο συχνά με αρνητικά συναισθήματα.
Για να χαρακτηριστεί όμως κάτι ως «εθισμός», χρειάζεται σαφής ιατρικός ορισμός. Ο American Psychiatric Association δεν έχει ακόμη αναγνωρίσει επίσημα τον εθισμό στα social media ως διαταραχή. Και αυτό δεν είναι τυχαίο: υπάρχει φόβος ότι αν βιαστούμε να το «ιατρικοποιήσουμε», μπορεί να αρχίσουμε να παθολογικοποιούμε φυσιολογικές συμπεριφορές.
Μάλιστα, κάποιες μελέτες δείχνουν ότι η χρήση των social media συνδέεται με δραστηριότητα σε περιοχές του εγκεφάλου που σχετίζονται με την ανταμοιβή και την ντοπαμίνη τα ίδια κυκλώματα που ενεργοποιούνται και σε άλλες εξαρτητικές συμπεριφορές. Αυτό όμως δεν σημαίνει απαραίτητα ότι προκαλούν οι ίδιες τον «εθισμό». Οι επιστήμονες τονίζουν ότι τα δεδομένα είναι κυρίως συσχετιστικά: δεν γνωρίζουμε ακόμη αν η χρήση αλλάζει τον εγκέφαλο ή αν κάποιοι εγκέφαλοι είναι πιο επιρρεπείς σε αυτή τη χρήση.
Ίσως τελικά το πιο χρήσιμο ερώτημα δεν είναι αν είμαστε «εθισμένοι», αλλά αν αυτό που κάνουμε μας απομακρύνει από τη ζωή που θέλουμε να ζούμε. Γιατί εκεί, συνήθως, βρίσκεται η πραγματική απάντηση.