Συγγραφέας, δημοσιογράφος μεταφράστρια, συντονίστρια, μητέρα και συνιδρύτρια ενός εκ των πιο επιδραστικών οργανισμών για την έμφυλη ισότητα στην Ελλάδα, η Στέλλα Κάσδαγλη κατάφερε να μετατρέψει μια προσωπική της ανάγκη, την αναζήτηση της «αόρατης γνώσης» που κατέχουν οι έμπειρες γυναίκες σε μια αποστολή που σήμερα αγκαλιάζει χιλιάδες άτομα.
Δεκατέσσερα χρόνια μετά την αφετηρία του WomenOn Top, ο οργανισμός μετεξελίσσεται σε WHEN. Μια αλλαγή ονόματος που δεν είναι απλώς σημειολογική, αλλά βαθιά ουσιαστική καθώς το WHEN (Women & Health/Work/Equality Network) έρχεται να απαντήσει στο ερώτημα που φωλιάζει μέσα σε κάθε σύγχρονη γυναίκα, κάθε εργαζόμενο γονέα, κάθε άνθρωπο που διεκδικεί τον χώρο του: Πότε (when); Πότε η ισότιμη πρόσβαση, η ενδυνάμωση και η πραγματική αλλαγή θα πάψουν να είναι ζητούμενα υπό προϋποθέσεις και θα γίνουν η νέα κανονικότητα;
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η Στέλλα Κάσδαγλη μας ξεναγεί στο επόμενο κεφάλαιο του οργανισμού και στο όραμα του WHEN Hub, ενός πρωτοποριακού χώρου στην Αθήνα, όπου η εργασία συναντά τη φροντίδα και η δικτύωση τη δημιουργική απασχόληση. Μας μιλά για την «αργή» πρόοδο της κοινωνίας, την ανάγκη να συμπεριλάβουμε τους άνδρες στην εξίσωση της ισότητας, αλλά και για τους κινδύνους της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Με απόλυτη ειλικρίνεια και συγκροτημένη σκέψη, η Στέλλα μας εξηγεί γιατί η εμπιστοσύνη χτίζεται με συνέπεια και γιατί, τελικά, το πιο σημαντικό μάθημα που θα έδινε στον 20χρονο εαυτό της είναι να εστιάζει στο επόμενο βήμα που βγάζει νόημα.
Η συνέντευξη
- Γιατί WHEN και γιατί τώρα; (Γιατί αυτή η αλλαγή ονόματος τώρα και τι σηματοδοτεί για το επόμενο κεφάλαιο του οργανισμού;)
Η αλλαγή του ονόματός μας από Women On Top σε WHEN πριν από ένα χρόνο ήταν για μας μια μεγάλη απόφαση, μετά από 13 χρόνια λειτουργίας, ωστόσο κρίναμε πως ήταν σωστή (ίσως και απαραίτητη!) δεδομένης της έναρξης του νέου μας χώρου στην Αθήνα, του WHEN Hub, αλλά και της αλλαγής του τρόπου με τον οποίο συζητάμε για τα θέματα ισότητας τα τελευταία χρόνια -στην Ελλάδα, αλλά όχι μόνο! Για μας το WHEN δεν σηματοδοτεί αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο δουλεύουμε ή τις αξίες μας, αλλά συμβολίζει όλη την πορεία που έχει κάνει ο οργανισμός για να κατανοήσει τις ανάγκες και τις προκλήσεις των γυναικών, που μπορεί να προέρχονται από τελείως διαφορετικά περιβάλλοντα και ταυτότητες, και ταυτόχρονα τη γνώση που έχουμε αποκτήσει σε σχέση με το τι συμβαίνει όταν/when οι γυναίκες αποκτούν τα εργαλεία που χρειάζονται για να προχωρήσουν, αλλά και την ανυπομονησία μας να δούμε περισσότερα πράγματα να αλλάζουν στο πεδίο της ισότητας και τις συμπερίληψης, για όλες και όλους μας. Πότε/when θα γίνουν όλα αυτά που ξέρουμε ότι χρειαζόμαστε;
- Το WHEN σε τρεις λέξεις;
Θα πω τις τρεις που συνοδεύουν και το όνομά μας: ισότιμη πρόσβαση (equity), ενδυνάμωση (empowerment), αλλαγή (change)!
- Ποιο είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο που συναντάτε ακόμα και σήμερα;
Σίγουρα το ότι η έμφυλη ισότητα και η ενδυνάμωση των γυναικών είναι ζητήματα στα οποία επενδύουμε, ως κοινωνία, υπό προϋποθέσεις: όταν δεν είναι πολύ ακριβό ή πολύ κουραστικό, όταν οι γυναίκες που πρόκειται να υποστηρίξουμε ταιριάζουν με την εικόνα που έχουμε στο μυαλό μας για το πώς «πρέπει» να είναι μια γυναίκα, όταν δεν θίγουμε τα κεκτημένα άλλων ομάδων, όταν οι γυναίκες δεν φωνάζουν πολύ, όταν συμβαίνει κάτι που σοκάρει… η λίστα είναι ατελείωτη. Αν όμως δεν δουλέψουμε συστηματικά πάνω στα θέματα αυτά, ακόμα και όταν δεν μας βολεύει, τότε θα αργήσουν πολύ ακόμα να λυθούν.
- Μια συμβουλή που θα δίνατε στην 20χρονη Στέλλα;
Να μην σκέφτεται πολύ μακριά, να εστιάζει με εμπιστοσύνη στο επόμενο βήμα που βγάζει νόημα, με βάση τα όσα ξέρει, να προσπαθεί να μαθαίνει διαρκώς και να ξέρει ότι, αν τα κάνει αυτά, δεν υπάρχει κανένας λόγος να φοβάται.
- Η πιο συγκινητική στιγμή στην ιστορία του WHEN μέχρι τώρα;
Για μένα τα εγκαίνια του WHEN Hub, ενός χώρου που υποστηρίζει τις γυναίκες να μάθουν και να συνδεθούν, τους γονείς να εργαστούν και να αναπτυχθούν έχοντας την υποστήριξη ενός χώρου δημιουργικής απασχόλησης για τα παιδιά τους, τις εταιρείες να υποστηρίξουν εργαζόμενα άτομα με ευθύνες φροντίδας και τους οργανισμούς της κοινωνίας των πολιτών που εργάζονται σε θέματα φύλου να βρουν χώρο, υποστήριξη και δικτύωση ώστε να κάνουμε τη δουλειά μας λίγο πιο εύκολη και αποτελεσματική. Πρόκειται για έναν χώρο που σχεδιάζαμε και προσπαθούσαμε να δημιουργήσουμε πολύ, αλλά πολύ καιρό πριν τα καταφέρουμε τελικά, κι αυτό κάνει την κάθε μέρα που ζούμε μέσα σε αυτόν ακόμα πιο πολύτιμη για όλες μας.
- Βιβλία ή Mentoring: Τι αλλάζει πιο γρήγορα τον κόσμο;
Ελπίζω να μη χρειαστεί ποτέ να διαλέξουμε! Η γνώση είναι πάντα δύναμη, απ’ όπου κι αν προέρχεται, και τα βιβλία σίγουρα έχουν το πλεονέκτημα να την μεταφέρουν πιο μακριά στον χώρο και στον χρόνο. Όμως τα βιβλία πολλές φορές δεν περιέχουν κομμάτια άρρητης γνώσης, είτε επειδή είναι πολύ συγκεκριμένη και εμπειρική, είτε επειδή τα άτομα που την κατέχουν δεν θέλησαν ή δεν μπόρεσαν να γράψουν ένα βιβλίο, είτε γιατί αυτή η γνώση αλλάζει ταχύτατα, μαζί με την εποχή μας. Στις περιπτώσεις αυτές, η επαφή μας με ένα άλλο άτομο που κατέχει αυτό το κομμάτι εμπειρίας, μπορεί να καταλάβει τον φόβο ή τον ενθουσιασμό μας, μπορεί να απαντήσει στις ερωτήσεις μας σε πραγματικό χρόνο και να μας δείξει ότι έχουμε την υποστήριξη να κάνουμε το επόμενο βήμα, μπορεί να έχει ανεκτίμητη αξία.
- Ποια ήταν η προσωπική ανάγκη του 2012 που σήμερα έχει γίνει αποστολή για χιλιάδες γυναίκες;
Η δική μου ανάγκη ήταν ακριβώς η πρόσβαση σε αυτή την αόρατη γνώση που ήμουν σίγουρη ότι υπήρχε στο νου γυναικών που είχαν περάσει από αντίστοιχα μονοπάτια -επαγγελματικά και προσωπικά- με τα δικά μου. Η πρόσβαση σε βιβλία δεν ήταν πρόβλημα για μένα, όμως ένα βιβλίο δεν μπορούσε να μου απαντήσει με τρόπο πειστικό στο πώς θα μπορούσα να συνδυάσω μια καριέρα στη δημοσιογραφία με το νέο μου ρόλο ως μητέρας ή ποια έπρεπε να είναι τα επόμενά μου βήματα για να το καταφέρω. Έτσι σκέφτηκα πως θα ήταν καλή ιδέα να δημιουργηθεί ένα δίκτυο γυναικών, μέσα στο οποίο οι γνώσεις και οι εμπειρίες αυτές θα μπορούσαν να ανταλλάσσονται ελεύθερα και να είναι διαθέσιμες σε όλες.
- Πώς μοιάζει μια αγορά εργασίας που δεν θα χρειάζεται πλέον τη δράση του WHEN;
Νομίζω χρειαζόμασταν και θα χρειαζόμαστε πάντα δίκτυα ανθρώπων που βρίσκονται δίπλα μας για να μοιραστούν την εμπειρία τους και να μας υποστηρίξουν, οπότε πιστεύω πως αυτή η διάσταση της δράσης μας θα παραμείνει χρήσιμη έτσι κι αλλιώς. Από την άλλη, μια ισότιμη αγορά εργασίας, που υποστηρίζει τη φροντίδα για άνδρες και γυναίκες, που έχει χτίσει εργαλεία για να διαχειρίζεται τις έμφυλες προκαταλήψεις, που μετρά τα έμφυλα δεδομένα και πάνω σε αυτά σχεδιάζει κατάλληλες παρεμβάσεις, θα έχει σίγουρα λιγότερη ανάγκη από τη συμβουλευτική, την επιμόρφωση, την έρευνα και τη συνηγορία πάνω στις οποίες δουλεύουμε τα τελευταία 14 χρόνια, με στόχο να διευκολύνουμε αυτήν ακριβώς την αλλαγή.
- Συμμετέχετε στο MenEngage. Πόσο απαραίτητο είναι να «εκπαιδεύσουμε» τους άνδρες για να πετύχουμε τη γυναικεία ισότητα;
Θεωρώ ότι είναι ύψιστης σημασίας να ανοίξουμε δρόμους στους άνδρες κάθε ηλικίας να επαναξετάσουν τον κοινωνικό τους ρόλο, τις ευθύνες τους, το βάρος που βάζει και στους δικούς τους ώμους η πατριαρχία. Δεν ξέρω αν η εκπαίδευση είναι η σωστή λέξη που χρειαζόμαστε για να γίνει αυτό -ακόμα κι αν είναι, θα πρέπει να συμπληρωθεί από την ενδυνάμωση και την κοινότητα- και δεν ξέρω αν η δουλειά αυτή είναι δουλειά οργανισμών όπως το WHEN, σίγουρα όμως είναι ένα από τα σημαντικότερα βήματα που χρειάζεται να κάνουμε ως κοινωνίες για να προλάβουμε τα φαινόμενα της ανισότητας, της βίας και της διάσπασης που προς το παρόν επιδεινώνονται λόγω των τεράστιων τεχνολογικών, πολιτικών και οικονομικών αλλαγών σε όλο τον κόσμο.
- Ως συγγραφέας, πώς οι ιστορίες των γυναικών που συναντάτε γίνονται «καύσιμο» για τις δράσεις του WHEN;
Νομίζω πως συνολικά οι εμπειρίες μου και η εμπειρίες της ομάδας μας, μέσα στη δουλειά μας και έξω από αυτήν, είναι το καύσιμο για τα έργα που σχεδιάζουμε, τις ιστορίες που γράφουμε, τις αξίες που θέτουμε στις εαυτές μας και τον οργανισμό -η ζωή τροφοδοτεί τη δράση μας και, βέβαια, και το αντίστροφο!
- Ποιο μάθημα από τη διεύθυνση ενός περιοδικού αποδείχθηκε το πιο χρήσιμο για τη διοίκηση μιας ΜΚΟ;
Ακριβώς οι ιστορίες που αναφέραμε πιο πάνω -όχι μόνο οι δικές μου, αλλά και οι ιστορίες που μοιράζονταν μαζί μας οι αναγνώστριες του Cosmopolitan, αποτέλεσαν ένα μοναδικό ερέθισμα για μένα και διαμόρφωσαν την αίσθησή μου για το πώς περιορίζονται αλλά και πώς ενδυναμώνονται οι γυναίκες και τα κορίτσια στις σύγχρονες κοινωνίες μας. Και βέβαια η εμπειρία μου στο Cosmopolitan, καθώς ήταν η πρώτη μακροχρόνια επαγγελματική μου εμπειρία και μια δουλειά που αγάπησα πάρα πολύ, μου έμαθε να δουλεύω με προσοχή, να συνεργάζομαι με φροντίδα, να συνεχίζω ακόμα κι όταν η ίδια η δουλειά ή το περιβάλλον γύρω της με δυσκολεύουν.
- Σε μια εποχή καχυποψίας, πώς χτίζεται ένας οργανισμός που οι γυναίκες εμπιστεύονται με κλειστά μάτια;
Με συνέπεια, με ενεργητική ακρόαση των αναγκών και των παρατηρήσεών τους και βέβαια με το χτίσιμο μιας ομάδας, μέσα στον οργανισμό, που συνεργάζεται πάνω ακριβώς στο θεμέλιο της εμπιστοσύνης. Δεν τα κάνουμε πάντα καλά, ούτε κάνουμε όλα τα πράγματα σωστά, αλλά είμαστε πάντα παραπάνω από έτοιμες να ακούσουμε, να μάθουμε και να τα κάνουμε καλύτερα.
- Συμμετέχετε στο δίκτυο GAIN. Κινδυνεύει η AI να αναπαράγει τα έμφυλα στερεότυπα του παρελθόντος;
Ναι, φυσικά. Η ΑΙ αναπαράγει τα στερεότυπα που υφίστανται γενικότερα στην κοινωνία μας και αυτό, σε συνδυασμό με το χάσμα στην πρόσβαση που έχουν γυναίκες και άνδρες στην τεχνητή νοημοσύνη, είτε ως χρήστες/τριες είναι και ως επαγγελματίες, ανοίγει το δρόμο για ακόμα μεγαλύτερες ανισότητες στο μέλλον. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο αποφασίσαμε να γίνουμε μέλη του δικτύου, που κάνει πολύ σημαντική δουλειά ώστε να μάθουμε να σκεφτόμαστε πιο ουσιαστικά γύρω από τους συγκεκριμένους κινδύνους και να πιέζουμε ώστε να χτιστεί ένα αποτελεσματικό πλαίσιο ελέγχου για να τους αποφύγουμε.