Σε έναν κόσμο που τρέχει με ιλιγγιώδεις ρυθμούς και η ψηφιακή εικόνα συχνά αντικαθιστά τη ζωντανή επαφή, το παιδί έχει ανάγκη, περισσότερο από ποτέ, να επιστρέψει στη φυσική του γλώσσα, το παιχνίδι. Το θεατρικό παιχνίδι δεν είναι απλώς μια καλλιτεχνική δραστηριότητα, αλλά μια ουσιαστική παιδαγωγική μέθοδος που αγκαλιάζει το παιδί στην ολότητά του. Μέσα από τη δράση, το συμβολικό παιχνίδι και την ομάδα, τα παιδιά μαθαίνουν να ανακαλύπτουν τον εαυτό τους και τον κόσμο γύρω τους, μετατρέποντας τη γνώση σε βίωμα.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, αναλύεται η ουσία αυτής της μεθόδου, ο ρόλος του εμψυχωτή και η φιλοσοφία του «Σχολείου Παιχνιδιού», ενός τόπου όπου η μάθηση συναντά τη δημιουργία.
Μιλήσαμε με τους Υπεύθυνους του «Σχολείου Παιχνιδιού», τη Μαντώ Κουρετζή και τον Στέλιο Βγαγκέ, οι οποίοι με την πολυετή εμπειρία τους στον χώρο της θεατροπαιδαγωγικής, μας άνοιξαν ένα παράθυρο στον μαγικό κόσμο της βιωματικής μάθησης ξετυλίγοντας το νήμα μιας βιωματικής μεθόδου όπου το παιδί δεν «παίζει θέατρο», αλλά παίζει μέσω του θεάτρου, καλλιεργώντας δεξιότητες που θα το συνοδεύουν σε όλη του τη ζωή.
Η Ουσία του Θεατρικού Παιχνιδιού
Το Θεατρικό Παιχνίδι είναι μια βιωματική μέθοδος όπου το παιδί παίζει ΜΕΣΩ του θεάτρου» και όχι ΜΕ το θέατρο. Ενθαρρύνεται να εκφραστεί, να επινοήσει, να ανακαλύψει τις καλλιτεχνικές του διαθεσιμότητες και να αλληλεπιδράσει. Το θεατρικό παιχνίδι μυεί το παιδί στο θεατρικό φαινόμενο. Δεν διδάσκει «υποκριτική». Είναι ένα εξαιρετικά βοηθητικό μέσο, για να παροχετευτεί δημιουργικά η έμφυτη μιμητική τάση του ανθρώπου ώστε να οδηγηθεί ομαλά και δημιουργικά στο επικοινωνιακό γεγονός που λέγεται ζωή!
Ο όρος «θεατρικό παιχνίδι» μπορεί να συμπεριλαμβάνει όλα τα είδη του παιχνιδιού, όπως το συμβολικό παιχνίδι, το παιχνίδι ρόλων, το παιχνίδι με τα αντικείμενα κ.λ.π. Λειτουργεί δίνοντας ποικίλα ερεθίσματα από διάφορα πεδία τόσο καλλιτεχνικά (μουσική, κίνηση, εικαστικά, λογοτεχνία κ.λ.π), όσο και κοινωνικά, περιβαλλοντικά, ιστορικά, εκπαιδευτικά. Η μέθοδος του θεατρικού παιχνιδιού αντιμετωπίζει το παιδί ως ψυχοσωματική ολότητα. Ο παίκτης/παιδί ενθαρρύνεται από τον ενήλικα να επιλέξει τη θέση, τον ρόλο, τη στάση του μέσα σε μια δράση και δεν καταπιέζεται να μπει σε μια συνθήκη που δεν το αφορά.
Μια Σύγχρονη Διδακτική Μεθοδολογία
Σύμφωνα με τις ισχύουσες θεωρίες μάθησης η απόκτηση της γνώσης, με παράλληλη ανάπτυξη ψυχοσυναισθηματικών λειτουργιών, προάγει τις ικανότητες του μαθητή (ιδιότητα) καθώς καλλιεργείται ως παιδί (φύση) στην ολότητά του ως νους- ψυχή-σώμα. Επειδή η ανθρώπινη συμπεριφορά είναι αποτέλεσμα αισθημάτων και αξιών και επηρεάζεται διαρκώς από την διαδικασία διαμόρφωσης σχέσεων, η πρότασή μας, στηριζόμενη σε εφαρμογές σε πολλές ομάδες παιδιών μέσα στη σχολική πραγματικότητα αλλά και έξω από αυτήν, θέτει το Θεατρικό Παιχνίδι:
- α) ως εμψυχωτική διαδικασία (με στόχο την ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη) και
- β) ως μέθοδο (που προσεγγίζει το διδακτικό αντικείμενο).
ΓΙΑΤΙ Το Θεατρικό Παιχνίδι προσεγγίζει το παιδί παιδαγωγικά, καλλιτεχνικά, αισθητικά:
- Είναι μια διαδικασία ΕΜΨΥΧΩΣΗΣ για μικρούς και μεγάλους που συντελεί στην ουσιαστικότερη επικοινωνία όλων των μελών μιας ομάδας.
- Εντάσσεται στο σύνολο της παιδαγωγικής πρακτικής.
- Βοηθά στην ενεργοποίηση παιδιών και ενηλίκων.
- Στην καλλιέργεια της ψυχοκινητικής έκφρασης.
- Στην απελευθέρωση της φαντασίας.
- Στην κοινωνικοποίησή και στην εξοικείωσή με την τέχνη.
Από τη Θέαση στη Δράση
Το ενδιαφέρον δεν στηρίζεται στην παραγωγή ‘θεάματος’ όπου τα παιδιά παρακολουθούν αμέτοχα τα συμβάντα. Το θέατρο προσεγγίζεται κατ’αρχήν ως μία επικοινωνιακή κατάσταση όπου οι θεατές μετατρέπονται σε παίκτες, περνώντας από τη θέαση στη δράση. Η δράση είναι μια δημιουργική βιωματική κατάσταση που ούτως ή άλλως βοηθά τον άνθρωπο (παιδί- ενήλικα) να προβεί σε προσωπικές αναγωγές τόσο στις γνωστικές όσο και στις ψυχοσυναισθηματικές του δομές, δηλαδή στις εμπειρίες του. Αυτή η διαδικασία έχει σαν αποτέλεσμα το πρόσωπο που δρα να ανακαλύπτει τρόπους επεξεργασίας των πληροφοριών, να παρατηρεί και να αναγνωρίζει τα στοιχεία τους προχωρώντας στην κατανόησή τους.
Βασισμένη σε αυτήν ακριβώς την παιδαγωγική αρχή -της αυτενέργειας-, εξελίσσεται η δράση. Αυτή άλλωστε η δημιουργική, βιωματική και διαδραστική διαδικασία που εμπεριέχει τη ζωντάνια και τη χαρά της συμμετοχής στα πράγματα αποτελεί το πιο ενδιαφέρον, και βαθύτατα παιδαγωγικό, στοιχείο της μεθόδου του Θεατρικού Παιχνιδιού.
Αισθητική Αγωγή και η Γοητεία του Μαθήματος
Στο πλαίσιο της Αισθητικής Αγωγής, που δεν περιορίζεται μόνο στις συγκεκριμένες ώρες του Αναλυτικού προγράμματος, το Θεατρικό Παιχνίδι θεωρεί ότι το παιδί διαμορφώνει την Αισθητική του μέσα από πολλαπλές προσεγγίσεις διαφορετικών πραγμάτων. Το καθετί υπόκειται σε μια Αισθητική και τα παιδιά πρέπει να ασκούνται άλλοτε να την ανακαλύπτουν, άλλοτε να τη συνθέτουν και άλλοτε να την ανατρέπουν.
Επομένως, ένα βασικό ζητούμενο σε κάθε διδακτική προσέγγιση θα ήταν η Αισθητική Διαμόρφωση του μαθήματος, που σημαίνει, ότι δημιουργούμε προϋποθέσεις στα παιδιά για κάτι που θα ασκήσει γοητεία, θα αυξήσει το ενδιαφέρον, θα δώσει χαρά. Ότι δηλ. θα συμβεί κάτι διαφορετικό μέσα στην καθημερινή διδακτική πράξη που θα μετατρέψει το μάθημα σε παιχνίδι. Με την αισθητική διαμόρφωση του μαθήματος ο δάσκαλος- εμψυχωτής προσπαθεί να συγκινήσει το παιδί για να το οδηγήσει να βρει τρόπους θεώρησης των πραγμάτων μέσα από διάφορες και διαφορετικές οπτικές. Για να εμβαθύνει, να συμβολίσει, να κρίνει, να εκφράσει το συναισθηματικό του κόσμο.
Ο Ρόλος του Δασκάλου-Εμψυχωτή
Έτσι, μέσω του Θεατρικού Παιχνιδιού διαμορφώνεται μια σχέση ανάμεσα στο μαθητή και το δάσκαλο καθώς αναπτύσσεται μεταξύ τους ένας κώδικας επικοινωνίας που στηρίζεται στο παιχνίδι και στο συναίσθημα. Το παιχνίδι, που αποτελεί τον οικείο τρόπο που το παιδί γνωρίζει τον κόσμο, γίνεται από το δάσκαλο μέσο για να το βοηθήσει σ’ αυτήν την προσπάθεια. Ο δάσκαλος γίνεται ένα πρόσωπο φιλικό που εμπνέει ασφάλεια, γιατί δίνει στο παιδί ευκαιρίες να λειτουργεί με τρόπους που το ευχαριστούν. Το κάνει να νιώθει ότι εκείνος έρχεται στη θέση του αντιμετωπίζοντάς το σύμφωνα με τη φύση του και όχι με την ιδιότητά του.
Όμως ο δάσκαλος προχωρά και πέρα από την απλή έννοια « παιχνίδι » και εισάγει στη σχέση την έννοια «Θεατρικό». Γιατί το θέατρο ως τέχνη καλύπτει την ανάγκη του ανθρώπου για θέαση και δράση και στον υποκειμενικό και στον αντικειμενικό κόσμο του. Εξωτερικεύει το συναίσθημά του μέσα από συμβολισμούς και αναπαραστάσεις που προκύπτουν από το παιχνίδι των ρόλων και φανερώνει τι το απασχολεί. Στηρίζεται, λοιπόν, σε δικές του δυνάμεις και αναπτύσσει συμπεριφορές (μέσα από αυτούς του ρόλους) που αυθόρμητα και ελεύθερα εκφράζει, χωρίς το φόβο πως κάποιος θα το κρίνει (γιατί αυτό επιδιώκει το Θεατρικό Παιχνίδι). Μ’ αυτόν τον τρόπο αμβλύνονται οι ανασφάλειες και οι αναστολές του. Του δίνεται έτσι η ευκαιρία να νιώσει ότι και εκείνο μπορεί να αναπτύξει δικούς του μηχανισμούς στην εξεύρεση λύσεων, και με τις δράσεις του να προσδιορίσει θέσεις και να διαμορφώσει στάσεις στις σχέσεις του με τα πράγματα (αντικειμενικός κόσμος). Αίσθημα στο οποίο θα στηριχθεί για να τολμήσει κάτι παραπάνω και έτσι να εξελιχθεί.
Ένα Αντίβαρο στην Ψηφιακή Απομόνωση
Σε μια εποχή που τα παιδιά ζουν μπροστά σε οθόνες χωρίς να γνωρίζουν τι σημαίνει «ζωντανό» παιχνίδι, με αποτέλεσμα προβλήματα συμπεριφοράς, απομόνωσης και ποικίλες αναπτυξιακές καθυστερήσεις: (κινητικές, γλωσσικές κ.λ.π), το Θεατρικό Παιχνίδι τα οδηγεί σε εναλλακτικούς τρόπους αναπαράστασης και συμβολικά συστήματα, τα οποία μπορούν να προσφέρουν ευκαιρίες για γνωστικές, ψυχοσυναισθηματικές, κοινωνικές και καλλιτεχνικές αναζητήσεις συμβάλλοντας στη δημιουργία ενός νέου παιδαγωγικού μοντέλου, όπου μέσω του θεατρικού βιώματος θα αναπτύσσει, την προσωπική αλλά και την κοινωνική ανάπτυξη των παιδιών.
Τελειώνοντας, ας θυμηθούμε πως η μακρόχρονη περιπέτεια του «δημιουργικού ανθρώπου» κατέδειξε με απόλυτη ευκρίνεια ότι ο δρόμος που οδηγεί στη γνώση δεν είναι μόνο η νόηση αλλά και η αίσθηση. Έτσι το Θεατρικό Παιχνίδι στόχο έχει:
- Να εμπλέξει τα παιδιά στα πράγματα όχι μόνο νοητικά αλλά και με το συναίσθημα.
- Να καλλιεργήσει σ’ αυτά τη συμβολική και κριτική σκέψη και τη δημιουργική φαντασία.
- Να προωθήσει τη συνεργασία, την ομαδικότητα και την ενσυναίσθηση.
- Να ενισχύσει το παιδί στην ολότητά του ως νου-ψυχή-σώμα. (ενσώματη μάθηση)
«Σχολείο Παιχνιδιού»: Μαθαίνουμε να παίζουμε και παίζουμε για να μάθουμε
Το «Σχολείο Παιχνιδιού» είναι ένας χώρος όπου οι έννοιες Σχολείο – Παιχνίδι συναντιούνται δημιουργικά και συνενώνουν την αξία και το ρόλο που διαδραματίζουν στην εξελικτική πορεία του ανθρώπου. Το κάθε πρόγραμμα, στήνεται με κύριο άξονα το Θεατρικό Παιχνίδι. Στο ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ η μέθοδος του ΘΕΑΤΡΙΚΟΥ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ-ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΘΕΑΤΡΟΥ, βασικός άξονας των σύγχρονων διδακτικών μεθοδολογιών, εφαρμόζεται και προσεγγίζεται πολυδιάστατα.
Κάθε χρόνο, τα προγράμματά μας ανανεώνονται και αφουγκράζονται τις εξελίξεις τόσο σε παιδαγωγικό όσο και σε καλλιτεχνικό επίπεδο. Σχεδιάζονται πολυσυλλεκτικά, με ποικίλες ενότητες που αφορούν στην παιδαγωγική, την διδακτική, την συμπεριληπτική εκπαίδευση, το Θέατρο και τις τέχνες στο σύνολό τους, και εφαρμόζονται από ένα κλιμάκιο καταξιωμένων ειδικών. Οι συμμετέχοντες/ουσες (παιδιά και ενήλικες) βρίσκουν εδώ, έναν τόπο έκφρασης, δημιουργίας, γνώσης, αποδοχής, ομαδικότητας, ενθάρρυνσης. Το «Σχολείο Παιχνιδιού», επί σειρά ετών συνεργάζεται, με Δημόσιους και Ιδιωτικούς, πολιτιστικούς, καλλιτεχνικούς και εκπαιδευτικούς φορείς.
ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΑΝΤΩΣ ΚΟΥΡΕΤΖΗ
Νηπιαγωγός-Θεατροπαιδαγωγός-Εμψυχώτρια Θ.Π./ MSc:1)Διδακτική των τεχνών (CUNY), MSc: 2) Ελληνικός Πολιτισμός
Είναι κόρη του εισηγητή της μεθόδου του ΘΕΑΤΡΙΚΟΥ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ Λάκη Κουρετζή με τον οποίο συνεργάστηκαν και εφάρμοσαν μαζί από το 1987 έως το 2004 τη μέθοδο, σε παιδιά, εφήβους και ενήλικες.
Συμμετείχε στην επιμόρφωση δασκάλων και στο σχεδιασμό προγραμμάτων και δράσεων του προγράμματος «ΜΕΛΙΝΑ-ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ» (1994 – 2004).
Έχει διδάξει: στα ΠΕΚ και σε προγράμματα επιμόρφωσης καθηγητών Μ.Ε. του ΙΔΕΚΕ,( 1990-2002)
Ως Επιμορφώτρια του Εθνικoύ Κέντρου Δημόσιας Διοίκησης & Αυτοδιοίκησης (Ε.Κ.Δ.Δ.Α.) συνεργάστηκε, ως εισηγήτρια, στο Πρόγραμμα: «Εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων Παιδαγωγικής στους κρατικούς Παιδικούς Σταθμούς».(1995-2007)
Δίδαξε και ήταν υπεύθυνη προγράμματος σπουδών στο ΘΕΑΤΡΟ ΗΜΕΡΑΣ από το 1994 -2004.
Έχει συγγραφικό έργο σε εκπαιδευτικά βιβλία και περιοδικά.
Ήταν μέλος της συντονιστικής ομάδας σχεδιασμού της επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών Αισθητικής αγωγής στα 800 Δημοτικά Σχολεία με ενιαίο πρόγραμμα του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ (ΟΕΠΕΚ)-.(2010)
Οργάνωσε-σχεδίασε και δίδαξε σε Βιωματικά εργαστήρια Θεατρικού Παιχνιδιού στο πρόγραμμα «Νέα Γενιά σε Δράση» – «Υποστήριξη Πρωτοβουλιών Νέων» με αποδέκτες φοιτητές και άνεργους νέους έως 25 ετών σε συνεργασία με τη ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ και το ΊΔΡΥΜΑ ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΑΚΟΓΙΑΝΝΗΣ. (2014)
Έχει συνεργαστεί με το ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΔΙΚΤΥΟ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ και την ΥΠΑΤΗ ΑΡΜΟΣΤΙΑ για το σχεδιασμό του εκπαιδευτικού προγράμματος ”Απόπειρες προσέγγισης του άλλου. Εγώ-εσύ-εμείς” στα πλαίσια θεατροπαιδαγωγικών δράσεων για την ευαισθητοποίηση στα ανθρώπινα δικαιώματα και σε θέματα προσφύγων.(2017-19) και από το 2024 έως σήμερα.
Συμμετέχει ως επιμορφώτρια σε σεμινάρια φορέων, συλλόγων και οργανισμών.
Το 2021-22 ήταν σύμβουλος της θεματικής του Θεάτρου στο πρόγραμμα: “ΕΤΣΙ ΜΑΘΑΙΝΩ ΚΑΛΥΤΕΡΑ” (ΕΜΚ2.0 / 2019-2021) “ΕΥΜΑΘΕΙΑ” με θέμα : Εκπαίδευση – Τέχνη – Πολιτισμός (Επιστημονική επιμέλεια και οργάνωση: Πολυτεχνείο Κρήτης, Εργαστήριο Μεταβαλλόμενων Ευφυών Περιβαλλόντων (TUC TIE Lab) Συντονισμός: Δήμος Αθηναίων, Διεύθυνση Παιδικής Ηλικίας, Παιδείας και Δια Βίου Μάθησης)
Το 2025 σε συνεργασία με τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΛΕΙΔΟΣΚΟΠΙΟ και στα πλαίσια του ευρωπαϊκού προγράμματος «ΜΙΚΡΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ» οργάνωσε και σχεδίασε θεατροπαιδαγωγικές δράσεις φιλαναγνωσίας που υλοποιήθηκαν σε 32 σχολεία Αττικής και επαρχίας.
Είναι ιδρύτρια, υπεύθυνη και βασική Εμψυχώτρια του Εργαστηρίου Πολιτιστικής Εκπαίδευσης «ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ» www.sxoleiopaixnidiou.gr (2009 έως σήμερα)
Επίσης σχεδιάζει και εφαρμόζει Εκπαιδευτικά προγράμματα (projects) σχετικά με την Τέχνη στην Εκπαίδευση σε συνεργασία με Δημόσιους και Ιδιωτικούς φορείς.
ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΤΕΛΙΟΥ ΒΓΑΓΚΕ
Δάσκαλος και εμψυχωτής Θεατρικού Παιχνιδιού που εφαρμόζει τη μέθοδο στην εκπαιδευτική διαδικασία.
Επιμορφωτής σε σεμινάρια που οργανώνουν Πανεπιστήμια, Συντονιστές Εκπ/κού Έργου, Δημόσιοι και Δημοτικοί Πολιτιστικοί φορείς.
Συμμετείχε στην επιμόρφωση και στο σχεδιασμό προγραμμάτων και δράσεων του προγράμματος «ΜΕΛΙΝΑ-ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ».
Δίδαξε επί σειρά ετών στο ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΗΜΕΡΑΣ
Ήταν Μέλος της ομάδας σχεδιασμού επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών αισθητικής αγωγής στα 800 Δημοτικά Σχολεία με ενιαίο πρόγραμμα του ΥΠΕΠΘ (ΟΕΠΕΚ) και εισηγητής του εισαγωγικού σεμιναρίου επιμορφωτών της Θεατρικής Αγωγής.
Στο Κέντρο Διαπολιτισμικής Αγωγής του ΦΠΨ του Ε.Κ.Π.Α συμμετείχε ως επιμορφωτής της Θεατρικής Αγωγής Εκπαιδευτικών στα προγράμματα «Εκπαίδευση παλιννοστούντων και αλλοδαπών μαθητών» και «Εκπαίδευση των παιδιών Ρομά».
Υπήρξε εισηγητής σεμιναρίων κατάρτισης στην Ειδική Αγωγή στη Μονάδα Αναπτυξιακής Παιδιατρικής της Β’ Παιδιατρικής Κλινικής του Ε.Κ.Π.Α.
Συμμετείχε ως Εκπαιδευτής της θεματικής του Θεάτρου, στους κύκλους επιμορφωτικών σεμιναρίων και βιωματικών εργαστηρίων στον άξονα Εκπαίδευση – Τέχνη – Πολιτισμός «ΕΥΜΑΘΕΙΑ» (Δήμος Αθηναίων -Πολυτεχνείο Κρήτης / Technical University of Crete/ TUC TIE Lab ΔΑΕΜ Α.Ε.),που απευθύνονταν σε εκπαιδευτικούς της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, στις σχολικές μονάδες του Δήμου Αθηναίων, καθώς και σε παιδαγωγούς του Δημοτικού Βρεφοκομείου Αθηνών
Συγγραφέας Ψηφιακού Εκπαιδευτικού Υλικού του Ι.Ε.Π., με «δραστηριότητες αποδοχής της διαφορετικότητας για μαθητές και ενήλικες καθώς και για την ανάπτυξη συμπεριληπτικής εκπαίδευσης μέσω της τέχνης του Θεάτρου».
Συγγραφέας σε συλλογικούς τόμους περιοδικών και βιβλίων σχετικά με το Θέατρο στην Εκπαίδευση.
Είναι μέλος του Πανελλήνιου Δικτύου για το Θέατρο στην Εκπαίδευση και εισηγητής σε διοργανώσεις του φορέα.
Eίναι ιδρυτικό στέλεχος του Εργαστηρίου Πολιτιστικής Εκπαίδευσης «Σχολείο Παιχνιδιού».